Serbia w Unii Euroazjatyckiej. Alternatywa i zagrożenie

Komentarze IEŚ 65 (65/2019) Publication date: 2019-10-02 Serbia, Euroazjatycka Unia Gospodarcza, Rosja, EaUG, integracja europejska
Abstrakt

Integracja Serbii z Euroazjatycką Unią Gospodarczą (EaUG) będzie miała trojakie znaczenie. Przede wszystkim umożliwi Serbii – choć nie zagwarantuje – zwiększenie obrotu handlowego z EaUG oraz napływ inwestycji zagranicznych. Ponadto wzmocni pozycję negocjacyjną Serbii w relacji z Unią Europejską, dotyczącą jej członkostwa we Wspólnocie. W końcu – ewentualne przystąpienie Serbii do EaUG będzie oznaczało głębszą penetrację gospodarki serbskiej przez instytucje rosyjskie.

Ambasador Federacji Rosyjskiej w Serbii Aleksandr Boczan-Harczenko oznajmił w sierpniu 2019 r., że podpisanie umowy o strefie wolnego handlu między Serbią a EaUG spodziewane jest 25 października. Prezydent Serbii Aleksandar Vučić potwierdził te doniesienia i podkreślił, że proces integracji Serbii z Unią Europejską nie powinien odsuwać jej od EaUG. Potencjalne przystąpienie Serbii do EaUG będzie miało wielowymiarowe konsekwencje przede wszystkim dla Serbii. Przyniesie korzyści także samej Rosji, choć w ograniczonym zakresie. Data przystąpienia nie jest jeszcze znana. Możliwe, że będzie to 1 stycznia 2020 r.

Integracja Euroazjatycka. Euroazjatycka Unia Gospodarcza została utworzona w 2014 r. przez Rosję, Białoruś i Kazachstan. Następnie, w kilka miesięcy później, do organizacji przystąpiły Armenia i Kirgistan. Dotychczas podstawowym celem EaUG pozostawało przyspieszenie i pogłębienie procesu integracji gospodarczej jej państw członkowskich. Ze względu na swój potencjał to właśnie Rosja odgrywa dominującą rolę w tej instytucji. Przystąpienie Serbii do EaUG wzmocni prestiżowo zarówno Rosję, jak i samą organizację, która zyskując wymiar transeuropejski, przestanie być instytucją „postradziecką”. Tym samym może działać zachęcająco na inne państwa spoza byłego Związku Radzieckiego, które wyrażają potencjalne zainteresowanie integracją w ramach Unii (np. Mongolia).

Integracja gospodarcza. Integracja w ramach EaUG otwiera Serbii nowe możliwości eksportu, choć wbrew pozorom nie będzie raczej stanowiła momentu przełomowego dla serbskiej gospodarki. Państwo to bowiem od wielu lat ma już podpisane umowy o wolnym handlu z Białorusią, Kazachstanem i Rosją. Według Observatory of Economic Complexity w 2017 r. eksport Serbii do wszystkich państw EaUG osiągnął wartość 1,15 miliarda dolarów amerykańskich, a więc stanowił stosunkowo małą część całego eksportu Serbii – zaledwie 7%, z czego 1,03 miliarda dolarów (6,2% eksportu) przyjęła sama Rosja. Dla porównania serbski eksport do Bośni i Hercegowiny osiągnął w 2017 r. wartość 1,24 miliarda dolarów, czyli 7,4% całego eksportu. Handel Serbii z EaUG charakteryzuje się wysokim deficytem. W 2017 r. import z tych państw do Serbii miał wartość 1,698 miliarda dolarów (8,48% importu). Ponownie najważniejszym eksporterem na rynek serbski pozostawała Rosja, a wartość sprzedanej ropy naftowej wynosiła 782 miliony. Państwa członkowskie EaUG mają także ułatwiony dostęp do innych państw współtworzących Wspólnotę Niepodległych Państw, co w praktyce oznacza wolny dostęp do rynków Uzbekistanu, Tadżykistanu i Mołdawii. Przystąpienie do EaUG otwiera również inne możliwości – przyciągnięcia nowych inwestycji, tak podmiotów z EaUG, jak i przedsiębiorstw zainteresowanych rynkiem EaUG.

Test integracji. Przystąpienie do EaUG z pewnością umożliwi Serbii głębszą penetrację tego rynku, jednak nie obędzie się bez odpowiedniej promocji serbskich produktów przez serbskie władze. Warto wziąć pod uwagę wysoki stopień uzależnienia EaUG od rosyjskiej hegemonii i podporządkowanie kwestii handlu i gospodarki doraźnym potrzebom polityki zagranicznej. Niemniej jednak w początkowym okresie członkostwa Serbii w Unii kluczowe dla Moskwy będzie wykazanie jego pozytywnych efektów. Należy więc oczekiwać „miodowego miesiąca” w relacjach między Serbią a Rosją, który będzie mógł zostać przekuty na międzynarodowy sukces Kremla oraz zachętę dla innych państw do przystąpienia do EaUG.

Integracja alternatywna. Przystąpienie Serbii do EaUG będzie niosło ze sobą konsekwencje w relacjach Serbia – Unia Europejska. Z jednej strony Serbia, pokazując alternatywne dla integracji europejskiej rozwiązania, wzmocni swoje stanowisko negocjacyjne. Wizja członkostwa Serbii w UE jest odległa, a proces akcesyjny kosztowny. Członkostwo to jest bowiem de facto uzależnione od rozmów z Kosowem. Jednakże nawet porozumienie z Prisztiną go nie gwarantuje, a władze serbskie napotkają przynajmniej dwa inne istotne problemy – kwestię stosunków z Bośnią i Hercegowiną oraz z Chorwacją. Przystąpienie w takiej sytuacji Serbii do EaUG pokazuje wyraźnie przywódcom Unii Europejskiej, że choć członkostwo we Wspólnocie pozostaje priorytetem (podkreślono to w przyjętej również w sierpniu 2019 r. Strategii Bezpieczeństwa Narodowego), to Serbia nie będzie czekała w próżni i wykorzysta nadarzające się okazje. Państwo to bowiem, dość zręcznie, jak na warunki, w jakich przyszło mu prowadzić politykę międzynarodową, stara się utrzymywać kurs proeuropejski, nie psując sobie przy tym relacji z Rosją, której poparcia Serbowie mogą oczekiwać w sprawie Kosowa.

Rozwiązanie to łączy się z jednym poważnym problemem. Choć członkostwo w innych organizacjach „wolnego handlu” nie jest zakazane dla państw aspirujących do członkostwa w UE – a wręcz wskazane w celu rozwinięcia gospodarczego, wolnorynkowych praktyk i instytucji – to długotrwały udział w EaUG może mieć także efekt negatywny dla europejskich aspiracji Serbii. Mianowicie integracja z rynkiem Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej będzie stopniowo zwiększała koszty jego opuszczenia. Im dłużej UE będzie zwlekała z pozytywną decyzją dotyczącą członkostwa Serbii w UE, tym wyższe gospodarczo Serbia poniesie koszty. Opuszczenie wspólnego rynku, obszaru wolnego handlu czy unii celnej wiąże się bowiem z istotnymi konsekwencjami. Negatywnym skutkiem integracji w ramach EaUG będzie również dalsza penetracja serbskiej gospodarki przez rosyjskie podmioty prywatne i państwowe, która szczególnie w perspektywie wieloletniej będzie stanowiła przeszkodę dla integracji Serbii z Unią Europejską.

Wnioski. Oczekiwane przystąpienie Serbii do EaUG nie wyklucza dalszej integracji tego kraju z Unią Europejską, która nadal pozostaje jego najważniejszym partnerem gospodarczym. Jednakże coraz bardziej rozmyta polityka rozszerzenia UE połączona z oddalającą się perspektywą członkostwa sprawia, że kontynuacja obecnego kursu polityki zagranicznej przez Brukselę, Moskwę i Belgrad może bardziej trwale powiązać Serbię z Rosją. Klaryfikacja wizji członkostwa Serbii w UE, podkreślanie korzyści płynących z integracji europejskiej oraz włączanie tego państwa do kolejnych wspólnych inicjatyw europejskich powinno pomóc Serbii utrzymać kurs proeuropejski. Wygaszenie polityki rozszerzenia sprawi, że EaUG stanie się jednym z podstawowych punktów odniesienia w serbskiej polityce zagranicznej.