Prace IEŚ nr 3/2025
ISBN: 978-83-67678-91-9
Liczba stron: 61
Format: 140x230
Wydanie: Lublin 2025
Słowa kluczowe: pamięć historyczna, pamięć zbiorowa, polityka historyczna
Opis:
Tezy
■ Słowackie Powstanie Narodowe (Slovenské národné povstanie, SNP) było jednym z najważniejszych wydarzeń w historii współczesnej Republiki Słowackiej, choć od początku budziło kontrowersje i podziały. Wybuchło w wyniku rosnącej aktywności ruchu oporu, współpracy z radzieckimi partyzantami oraz napięć w armii, a bezpośrednim impulsem była zgoda prezydenta Jozefa Tisy na wkroczenie wojsk niemieckich. Inicjatorami byli głównie wojskowi, których dzieliły cele polityczne – od utrzymania niepodległości po odbudowę Czechosłowacji. Mimo że cele militarne nie zostały osiągnięte, a straty ludzkie były ogromne, powstanie miało duże znaczenie polityczne. Na wyzwolonych terenach powstały zalążki powojennej administracji, a SNP stało się jednym z największych ruchów oporu w Europie i ważnym elementem słowackiej tożsamości narodowej.
■ Po II wojnie światowej rozpoczął się spór o interpretację SNP i kształtowanie jego mitu politycznego. Początkowy pluralizm (1945-1947) szybko zastąpiła kontrolowana przez komunistów narracja, podporządkowana legitymizacji systemu, sojuszu z ZSRR i ideologii partii. Od 1948 r. dzień 29 sierpnia stał się świętem ideologicznym, a obchody służyły także propagandzie zimnowojennej. Po 1968 r. rocznica SNP była polem sporu propagandowego, lecz w okresie „normalizacji” przywrócono pełną kontrolę władz nad polityką pamięci o powstaniu. Kluczową rolę w utrwalaniu pamięci odegrało Muzeum SNP (założone w 1955 r., nowy gmach od 1969 r.), które do 1989 r. pełniło istotną funkcję w legitymizacji przejmowania przez komunistów dziedzictwa SNP.
■ Po 1989 r. SNP stało się przedmiotem sporów o tożsamość narodową, dzieląc społeczeństwo na zwolenników widzących w nim symbol antyfaszystowskiego oporu i tradycji demokratycznych oraz przeciwników postrzegających je jako wojnę domową, początek dominacji komunizmu i utraty suwerenności. W debacie publicznej ukształtowały się dwie narracje: pozytywna (SNP jako kulminacja świadomości narodowej i masowy zryw przeciw faszyzmowi) oraz negatywna (SNP jako tragedia narodowa i narzędzie podporządkowania Czechom). Po początkowym prestiżu uroczystości w Bańskiej Bystrzycy ich ranga międzynarodowa spadła, szczególnie w 2019 i 2024 r., gdy zabrakło wielu liderów UE i NATO. Wypowiedzi polityków często odzwierciedlają bieżące konflikty polityczne. Robert Fico do 2014 r. podkreślał pamięć uczestników powstania. Później zaczął wykorzystywać SNP w kampaniach wyborczych, organizować alternatywne obchody z udziałem prorosyjskich gości oraz krytykować UE i sankcje wobec Rosji. Instytucjonalnie kustoszem pamięci o SNP nadal pozostaje Muzeum SNP w Bańskiej Bystrzycy.
Pełny tekst publikacji: PDF
