„Za co tak naprawdę Pawło Szandruk dostał Virtuti Militari?” Wątpliwości wokół czynu bohaterskiego, za który Pawło Szandruk został odznaczony Srebrnym Krzyżem V klasy Orderu Wojennego Virtuti Militari

“What did Pavlo Shandruk actually receive the Virtuti Militari for?” Doubts about the heroic act for which Pavlo Shandruk was awarded the Silver Cross 5th class of the War Order of Virtuti Militari

Abstrakt: Pawło Szandruk to niewątpliwie kontrowersyjna postać. Jego działalność w końcowej fazie II wojny światowej do dziś budzi emocje, zwłaszcza przejęcie dowództwa nad Ukraińską Armią Narodową wiosną 1945 r. We wrześniu 1939 r. walczył on jako oficer kontraktowy Wojska Polskiego w stopniu podpułkownika dyplomowanego, za co został po wojnie odznaczony najwyższym polskim orderem wojennym. Celem niniejszego artykułu jest rozstrzygnięcie, za jaki konkretnie czyn podczas kampanii 1939 r. Pawło Szandruk otrzymał Srebrny Krzyż V klasy Orderu Wojennego Virtuti Militari z rąk Prezydenta Rzeczypospolitej na Uchodźstwie. Ponadto w artykule omówiono przebieg służby opisywanego oficera we wrześniu 1939 r., zwłaszcza w kontekście tzw. drugiej bitwy pod Tomaszowem Lubelskim, a także wyjaśniono niektóre nieścisłości z tym związane.

Bibliografia:

1. Bundesarchiv-Militärarchiv: Armeegruppen, Armeen, Armeeabteilungen, Panzergruppen und Panzerarmeen, sygn. RH 20. Generalkommandos (Korps) und Höhere Kommandos, sygn. RH 24.; Infanterie-Divisionen, sygn. 26.; Inspektion der Pioniere des Heeres (In 5), sygn. RH 12-5.; Panzer-Divisionen, sygn. RH 27.
2. Centralne Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej: Armeekorps, sygn. 500/12474.
3. Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego Akta różne z okresu Kampanii Wrześniowej, sygn. II.5. Ekspozytura nr 2 Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, sygn. VIII.800.
4. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego: [Akta personalne], sygn. A.XII.; Relacje z kampanii wrześniowej, sygn. B.I.; Rękopisy i Maszynopisy, B.
5. Grzywacz A., Jończyk A., Wojenne losy gen. Pawło Szandruka, „Zeszyty Historyczne” 2000, z. 134.
6. Jaklicz J., Plan operacyjny Wodza Naczelnego, w: Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, Cieplewicz M., Kozłowski E. (oprac.), Warszawa 1989.
7. Szandruk P., Arms of Valor, Nowy Jork 1959.
8. Szandruk P., Historyczna prawda o Ukraińskiej Armii Narodowej, „Kultura” 1965, nr 6.
9. Szandruk P., Siła męstwa, Warszawa–Kraków 2013.
10. Wisłocki W., Ostatnie dni 39 Dywizji Piechoty. Ze wspomnień szefa sztabu 39 d.p. w 1939 r., „Bellona” 1962, z. 3.
11. Avramchuk O., The Twilight of Prometheism? The Fate of Polish-Ukrainian Activists and Their Ideas during the Cold War, „Dzieje Najnowsze” 2024, t. LVI.
12. Berdychowska B., Ukraina w „Kulturze”, w: Zamiłowanie do spraw beznadziejnych. Ukraina w „Kulturze” 1947–2000, Berdychowska B. (oprac.), Paryż–Kraków 2016.
13. Białasiewicz W., Wrzesień 1939 roku na Zamojszczyźnie, Warszawa 2011.
14. Cwyl G., Generał Jan Kruszewski. Zarys biografii, Warszawa 2025.
15. Die Geschichte der 8. (Oberschlesisch-Sudetendeutsche) Infanterie/Jäger-Division 1935–1945, Bad Kreuznach 1979.
16. Dymek P., 18 Pułk Piechoty, Pruszków 2024.
17. Dziewanowski M.K., Pamiętniki gen. Szandruka, „Kultura” 1965, nr 6.
18. Głowiński T., Igielski R., Lebel M., Bitewnym szlakiem września 1939 roku. Polskie bitwy i boje w obronie Rzeczypospolitej, Warszawa–Wrocław 2019.
19. Gotowiecki P., Geroj wijny czy soldat Hitlera? General Pawlo Szandruk w oczah poljakiw, „Journal in Historical & Political Sciences” 2019, nr 39.
20. Greszta P., Tomaszów Lubelski 1939, Warszawa 2023.
21. Hałagida I., Ukraińcy we wrześniu 1939 r. Fakty i interpretacje, w: Udział mniejszości narodowych w różnych formacjach wojskowych w czasie kampanii wrześniowej 1939 r., Nijakowski L.M. (red.), Warszawa 2009.
22. Haniebna decyzja gen. Andersa. Virtuti Militari dla generała SS, „WTK. Tygodnik Katolików” 1964, nr 43.
23. Kto dekorował Pawła Szandruka?, „Narodowiec” 1965.
24. Luciuk L., The Galicia Division. They Fought for Ukraine, 2013 [b.m.w.].
25. Łuniewski T., 41 Dywizja Piechoty Rezerwowa we wrześniu 1939 roku, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2015, nr 4.
26. Maksimiec S., Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku, Oświęcim 2021.
27. Markiewicz P., The Ukrainian Central Committee, 1940–1945: A Case of Collaboration in Nazi-Occupied Poland, Kraków 2018 [rozprawa doktorska].
28. Motyka G., Dywizja SS „Galizien”, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2001, nr 1.
29. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie Światowej. Kampania wrześniowa. Przebieg działań od 9 do 14 września, t. 1, cz. 3, Londyn 1959; Przebieg działań od 15 do 18 września, t. 1, cz. 4, Londyn 1986.
30. Rezmer W., Stanowisko i udział Ukraińców w niemiecko-polskiej kampanii 1939 roku, w: Polska–Ukraina: trudne pytania. Materiały IV międzynarodowego seminarium historycznego „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”, Ajnenkiel A. i in. (red.), t. 4, Warszawa 1999.
31. Serednycki J., Pawlo Szandruk. Weresnewa Kompania 1939 roku, Tarnopol 2016.
32. Snyder T., Sketches from a Secret War. A Polish Artist’s Mission to Liberate Soviet Ukraine, New Haven–Londyn 2005.
33. Stepan K., Rybka R., Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939, Kraków 2006.
34. Stobiecki R., „Sprawa Pawła Szandruka” na łamach „Kultury”, w: Między Nauką a Sztuką. Wokół problemów współczesnej historiografii, Solska E., Witek P., Woźniak M. (red.), Lublin 2017.
35. Torzecki R., Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993.
36. Wawryniuk A., Antypolska działalność ukraińskich nacjonalistów w kampanii polskiej 1939 roku, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2018, t. 16, nr 2.
37. Za co gen. Szandruk dostał Virtuti Militari, „Kultura” 1965, nr 6.
38. Zajączkowski M., Ukraińskie podziemie na Lubelszczyźnie w okresie okupacji niemieckiej 1939–1944, Lublin–Warszawa 2015.
39. Ziętek R., Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w okresie II wojny światowej, „Roczniki Humanistyczne” 2004, t. LII, z. 2.
40. Berdychowska B., Borys Łewycki i „Kultura”, https://kulturaparyska.com/pl/topic-article/borys-lewycki-i-kultura.
41. Bratro J., [Sprostowanie artykułu Kręta droga do Ukrainy], „Polityka”, https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1835486,1,8222kreta-droga-do-ukrainy8221.read.
42. Bratro Jan, https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/184619/.
43. Miecik I.T., Kręta droga do Ukrainy, „Polityka”, https://www.polityka.pl/ archiwumpolityki/1805484,1,kreta-droga-do-ukrainy.read.
44. Pawło Szandruk, https://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=29&t=126622&st=0&sk=t&sd=a.
45. Pawło Szandruk, https://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=29&t=126622&st=0&sk=t&sd=a&start=50.
46. Pawło Szandruk, https://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=29&t=126622&st=0&sk=t&sd=a&sid=4ab68a448394b0a4e685477dd026e484&start=175.
47. Shandruk, Pavlo, https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShandrukPavlo.htm.
48. SS-Freiwilligen-Division „Galizien”, 14. Galizische SS-Freiwilligen-Infanterie-Division, 14. Waffen-Grenadier-Division der SS (gal. Nr. 1), 14. Waffen-Grenadier-Division der SS (ukrain. Nr. 1), https://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/GrenadierdivisionenSS/14GDSS-R.htm.
49. Żebrowski M., Jerzego Giedroycia lekcja przyzwoitości, https://kulturaparyska.com/pl/topic-article/jerzego-giedroycia-lekcja-przyzwoitosci.

PDF: Pobierz