Artykuł analizuje dynamikę wielojęzyczności w Senegalu w kontekście postkolonialnym, ze szczególnym uwzględnieniem nauczania języków słowiańskich, zwłaszcza rosyjskiego i polskiego. Zwraca uwagę, że polityka językowa w Senegalu kształtowana jest nie tylko przez lokalne potrzeby komunikacyjne, lecz także przez globalne relacje sił, dyplomację i strategie polityczne. Podkreśla rosnącą rolę języka rosyjskiego w systemie edukacyjnym Senegalu, wspieranego przez instytucje i stypendia. Rosyjski jest nauczany na Uniwersytecie Cheikha Anty Diopa (UCAD) oraz w wielu szkołach średnich, gdzie zyskuje na popularności i często kojarzony jest z narracjami o sile i niezależności Rosji. W tym kontekście artykuł omawia także miejsce języka polskiego jako języka obcego – nauczanego jako przedmiot uzupełniający, o ograniczonym zapleczu instytucjonalnym, utrzymywanego głównie przez indywidualnych wykładowców, nieformalne sieci i niewielką diasporę polską. Badanie metodologiczne opiera się na pracy terenowej o charakterze etnograficznym, obserwacji uczestniczącej oraz wywiadach ze studentami, nauczycielami i członkami diaspory w Dakarze. Asymetryczna pozycja języka rosyjskiego i polskiego w systemie edukacyjnym Senegalu pokazuje, że języki funkcjonują jako zasoby władzy oraz przestrzenie dla rozwoju różnych form polityczności.
A. Pomieciński, The dynamics of multilingualism: teaching Slavic languages in multilingual Senegal, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 7–38, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.1
1. Anne T., Quelle politique linguistique pour le Sénégal?, “SenePlus.com” 2023, 25.02.2023, https://www.seneplus.com/opinions/quelle-politique-linguistique-pour-le-senegal.
2. Assane D., La formation des enseignants au Sénégal: des écoles normales aux Centres Régionaux de Formation des Personnels de l’Éducation (CRFPE), état des lieux et perspectives de renovation, “Academia. A publication of the Higher Education 37
3. Policy Network” 2013, t. 3, nr 1, https://pasithee.library.upatras.gr/academia/article/view/2077/2119.
4. Baranchuk N. A., Russkij jazyk v Senegale: sovremennoe sostojanie, “Polilingvial’nost’ i transkul’turnye praktiki” 2009, nr 3, s. 40–44, https://journals.rudn.ru/polylinguality/article/view/1801/1274/ru_RU#!.
5. Blum F., Katsakioris C., Léopold Sédar Senghor et l’Union soviétique: la confrontation 1957–1966, “Cahiers d’études africaines” 2019, nr 235, s. 839–865.
6. Bourdieu P., Language and Symbolic Power, Cambridge 1991.
7. Cisse M., Langues, État et société au Sénégal, “Sudlangues” 2005, nr 5, s. 99–133.
8. Colin R., Systemes d’éducation et mutations sociales: continuité et discontinuité dans les dynamiques socio-éducatives, Paris 1980.
9. Diagne P., Grammaire de wolof modern, Paris 1971.
10. Diop Ch. A., Les Fondements économiques et culturels d’un état fédéral d’Afrique noire, Paris 1974.
11. Dior H., La promotion des langues nationales au Sénégal: d’une nécessité au manque de concrétisation, “Djiboul” 2022, t. 3, nr 2, s. 96–109, https://djiboul.org/wp-content/uploads/2022/07/09.-Harouna-DIOR.pdf.
12. Diouf M., Vieille-Grosjean H., De l’utilisation du français comme médium ou discipline dans l’enseignement élémentaire au Sénégal, “Strathese” 2017, nr 5, https:// www.ouvroir.fr/strathese/index.php?id=472.
13. Diouf P. B., Innovations pédagogiques pour l’intégration des langues nationales africaines dans l’éducation: quel état des lieux au Sénégal, “Revue du Centre de recherche Analyse du discours”, 13.04.2019, s. 136–161, https://hal.science/hal-03640374v1/document.
14. Dramé S. M., Sénégal: la langue arabe progresse, malgré la domination du français, “The Conversation” 2023, https://theconversation.com/senegal-la-langue-arabe-progresse-malgre-la-domination-du-francais-219915.
15. Fanon F., Peau noire, masques blancs, Paris 1952.
16. Faty E. H. A. A., Politiques linguistiques au Sénégal au lendemain de l’Indépendance.
17. Entre idéologie et réalisme politique, “Mots. Les langages du politique” 2014, nr 106, s. 13–26, https://journals.openedition.org/mots/21747#quotation.
18. Ferguson Ch. A., Diglossia, “Word” 1959, t. 15, nr 2, s. 325–340.
19. Fishman J. A., Bilingualism With and Without Diglossia; Diglossia With and Without Bilingualism, “Journal of Social Issues” 1967, t. 23, nr 2, s. 29–38.
20. Heyman J. McC., The Anthropology of Power-Wielding Bureaucracies, “Human Organization” 2004, t. 63, nr 4, s. 487–500.
21. Hoag C., Assembling Partial Perspectives: Thoughts on the Anthropology of Bureaucracy, “Political and Legal Anthropology Review” 2011, t. 34, nr 1, s. 81–94.
22. Kasse A., Izuchenie russkogo jazyka v Senegale: ekskurs v istoriju i nashi dni, “Mezhdunarodnyj nauchno-issledovatel’skij zhurnal” 2024, nr 4 (142), s. 1–7,
23. https:// research-journal.org/archive/4-142-2024-april/10.23670/IRJ.2024.142.136, DOI: 10.23670/IRJ.2024.142.136.
Pawło Szandruk to niewątpliwie kontrowersyjna postać. Jego działalność w końcowej fazie II wojny światowej do dziś budzi emocje, zwłaszcza przejęcie dowództwa nad Ukraińską Armią Narodową wiosną 1945 r. We wrześniu 1939 r. walczył on jako oficer kontraktowy Wojska Polskiego w stopniu podpułkownika dyplomowanego, za co został po wojnie odznaczony najwyższym polskim orderem wojennym. Celem niniejszego artykułu jest rozstrzygnięcie, za jaki konkretnie czyn podczas kampanii 1939 r. Pawło Szandruk otrzymał Srebrny Krzyż V klasy Orderu Wojennego Virtuti Militari z rąk Prezydenta Rzeczypospolitej na Uchodźstwie. Ponadto w artykule omówiono przebieg służby opisywanego oficera we wrześniu 1939 r., zwłaszcza w kontekście tzw. drugiej bitwy pod Tomaszowem Lubelskim, a także wyjaśniono niektóre nieścisłości z tym związane.
P. Greszta, „Za co tak naprawdę Pawło Szandruk dostał Virtuti Militari?” Wątpliwości wokół czynu bohaterskiego, za który Pawło Szandruk został odznaczony Srebrnym Krzyżem V klasy Orderu Wojennego Virtuti Militari, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 39–60, DOI: https://doi.org/10.36874 /RIESW.2025.1.2
1. Bundesarchiv-Militärarchiv: Armeegruppen, Armeen, Armeeabteilungen, Panzergruppen und Panzerarmeen, sygn. RH 20. Generalkommandos (Korps) und Höhere Kommandos, sygn. RH 24.; Infanterie-Divisionen, sygn. 26.; Inspektion der Pioniere des Heeres (In 5), sygn. RH 12-5.; Panzer-Divisionen, sygn. RH 27.
2. Centralne Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej: Armeekorps, sygn. 500/12474.
3. Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego Akta różne z okresu Kampanii Wrześniowej, sygn. II.5. Ekspozytura nr 2 Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, sygn. VIII.800.
4. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego: [Akta personalne], sygn. A.XII.; Relacje z kampanii wrześniowej, sygn. B.I.; Rękopisy i Maszynopisy, B.
5. Grzywacz A., Jończyk A., Wojenne losy gen. Pawło Szandruka, „Zeszyty Historyczne” 2000, z. 134.
6. Jaklicz J., Plan operacyjny Wodza Naczelnego, w: Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, Cieplewicz M., Kozłowski E. (oprac.), Warszawa 1989.
7. Szandruk P., Arms of Valor, Nowy Jork 1959.
8. Szandruk P., Historyczna prawda o Ukraińskiej Armii Narodowej, „Kultura” 1965, nr 6.
9. Szandruk P., Siła męstwa, Warszawa–Kraków 2013.
10. Wisłocki W., Ostatnie dni 39 Dywizji Piechoty. Ze wspomnień szefa sztabu 39 d.p. w 1939 r., „Bellona” 1962, z. 3.
11. Avramchuk O., The Twilight of Prometheism? The Fate of Polish-Ukrainian Activists and Their Ideas during the Cold War, „Dzieje Najnowsze” 2024, t. LVI.
12. Berdychowska B., Ukraina w „Kulturze”, w: Zamiłowanie do spraw beznadziejnych. Ukraina w „Kulturze” 1947–2000, Berdychowska B. (oprac.), Paryż–Kraków 2016.
13. Białasiewicz W., Wrzesień 1939 roku na Zamojszczyźnie, Warszawa 2011.
14. Cwyl G., Generał Jan Kruszewski. Zarys biografii, Warszawa 2025.
15. Die Geschichte der 8. (Oberschlesisch-Sudetendeutsche) Infanterie/Jäger-Division 1935–1945, Bad Kreuznach 1979.
16. Dymek P., 18 Pułk Piechoty, Pruszków 2024.
17. Dziewanowski M.K., Pamiętniki gen. Szandruka, „Kultura” 1965, nr 6.
18. Głowiński T., Igielski R., Lebel M., Bitewnym szlakiem września 1939 roku. Polskie bitwy i boje w obronie Rzeczypospolitej, Warszawa–Wrocław 2019.
19. Gotowiecki P., Geroj wijny czy soldat Hitlera? General Pawlo Szandruk w oczah poljakiw, „Journal in Historical & Political Sciences” 2019, nr 39.
20. Greszta P., Tomaszów Lubelski 1939, Warszawa 2023.
21. Hałagida I., Ukraińcy we wrześniu 1939 r. Fakty i interpretacje, w: Udział mniejszości narodowych w różnych formacjach wojskowych w czasie kampanii wrześniowej 1939 r., Nijakowski L.M. (red.), Warszawa 2009.
22. Haniebna decyzja gen. Andersa. Virtuti Militari dla generała SS, „WTK. Tygodnik Katolików” 1964, nr 43.
23. Kto dekorował Pawła Szandruka?, „Narodowiec” 1965.
24. Luciuk L., The Galicia Division. They Fought for Ukraine, 2013 [b.m.w.].
25. Łuniewski T., 41 Dywizja Piechoty Rezerwowa we wrześniu 1939 roku, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2015, nr 4.
26. Maksimiec S., Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku, Oświęcim 2021.
27. Markiewicz P., The Ukrainian Central Committee, 1940–1945: A Case of Collaboration in Nazi-Occupied Poland, Kraków 2018 [rozprawa doktorska].
28. Motyka G., Dywizja SS „Galizien”, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2001, nr 1.
29. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie Światowej. Kampania wrześniowa. Przebieg działań od 9 do 14 września, t. 1, cz. 3, Londyn 1959; Przebieg działań od 15 do 18 września, t. 1, cz. 4, Londyn 1986.
30. Rezmer W., Stanowisko i udział Ukraińców w niemiecko-polskiej kampanii 1939 roku, w: Polska–Ukraina: trudne pytania. Materiały IV międzynarodowego seminarium historycznego „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”, Ajnenkiel A. i in. (red.), t. 4, Warszawa 1999.
31. Serednycki J., Pawlo Szandruk. Weresnewa Kompania 1939 roku, Tarnopol 2016.
32. Snyder T., Sketches from a Secret War. A Polish Artist’s Mission to Liberate Soviet Ukraine, New Haven–Londyn 2005.
33. Stepan K., Rybka R., Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939, Kraków 2006.
34. Stobiecki R., „Sprawa Pawła Szandruka” na łamach „Kultury”, w: Między Nauką a Sztuką. Wokół problemów współczesnej historiografii, Solska E., Witek P., Woźniak M. (red.), Lublin 2017.
35. Torzecki R., Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993.
36. Wawryniuk A., Antypolska działalność ukraińskich nacjonalistów w kampanii polskiej 1939 roku, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2018, t. 16, nr 2.
37. Za co gen. Szandruk dostał Virtuti Militari, „Kultura” 1965, nr 6.
38. Zajączkowski M., Ukraińskie podziemie na Lubelszczyźnie w okresie okupacji niemieckiej 1939–1944, Lublin–Warszawa 2015.
39. Ziętek R., Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w okresie II wojny światowej, „Roczniki Humanistyczne” 2004, t. LII, z. 2.
40. Berdychowska B., Borys Łewycki i „Kultura”, https://kulturaparyska.com/pl/topic-article/borys-lewycki-i-kultura.
41. Bratro J., [Sprostowanie artykułu Kręta droga do Ukrainy], „Polityka”, https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1835486,1,8222kreta-droga-do-ukrainy8221.read.
42. Bratro Jan, https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/184619/.
43. Miecik I.T., Kręta droga do Ukrainy, „Polityka”, https://www.polityka.pl/ archiwumpolityki/1805484,1,kreta-droga-do-ukrainy.read.
44. Pawło Szandruk, https://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=29&t=126622&st=0&sk=t&sd=a.
45. Pawło Szandruk, https://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=29&t=126622&st=0&sk=t&sd=a&start=50.
46. Pawło Szandruk, https://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=29&t=126622&st=0&sk=t&sd=a&sid=4ab68a448394b0a4e685477dd026e484&start=175.
47. Shandruk, Pavlo, https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShandrukPavlo.htm.
48. SS-Freiwilligen-Division „Galizien”, 14. Galizische SS-Freiwilligen-Infanterie-Division, 14. Waffen-Grenadier-Division der SS (gal. Nr. 1), 14. Waffen-Grenadier-Division der SS (ukrain. Nr. 1), https://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/GrenadierdivisionenSS/14GDSS-R.htm.
49. Żebrowski M., Jerzego Giedroycia lekcja przyzwoitości, https://kulturaparyska.com/pl/topic-article/jerzego-giedroycia-lekcja-przyzwoitosci.
Pomimo formalnej likwidacji Kościoła greckokatolickiego przez władze komunistyczne w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej po zakończeniu II wojny światowej, instytucja ta nadal postrzegana była przez decydentów jako istotne zagrożenie ideologiczne. Szczególnie niepokojący dla władz był jej wpływ na ludność zachodnich obszarów Ukrainy, która wykazywała odporność na procesy indoktrynacji marksistowskiej. W związku z tym prowadzono przeciwko Kościołowi greckokatolickiemu wieloaspektową kampanię propagandową, w której istotną rolę odegrały publikacje z nurtu stalinowskiego pisarstwa historycznego o charakterze popularnonaukowym i historycznym, wydawane w wysokich nakładach. Książki te, często posługujące się atrakcyjną, fabularną formą narracyjną, miały na celu deprecjację autorytetu Kościoła oraz jego przywódców poprzez przedstawianie ich jako zdrajców popierających ideologię nazistowską/faszystowską oraz manipulatorów, wykorzystujących elementy religijne do celów instrumentalnych. W artykule przeanalizowano wątki występujące we wspomnianych książkach, a dotyczące zjawisk uznanych za cudowne, takich jak pojawiające się stygmaty, proroctwa czy odnalezienie się zaginionego carskiego dziecka, oraz rzekome wykorzystanie ich do realizowania ambicji własnych i celów instytucjonalnych przez hierarchów Kościoła, przede wszystkim metropolitę Andrzeja Szeptyckiego.
P. Byzdra-Kusz, Kościół greckokatolicki w propagandowej publicystyce i literaturze historycznej ZSRS na przykładzie metropolity Andrzeja Szeptyckiego, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 61–80, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.3
1. Baran S., Mytropolyt Andrej Sheptyc’kyj. Zhyttya i diyal’nist’, Myunxen 1947.
2. Belaev V., Ja obvinjaju!, Moskva 1978.
3. Cywiński B., Ogniem próbowane: z dziejów najnowszych Kościoła katolickiego w Europie
4. Środowo-Wschodniej, t. II, Lublin 1990.
5. Danyłenko S., Dorohoyu han’by i zrady (Istorychna xronika), Kyyiv 1970.
6. Dmitruk K., S krestom i tryzubcem, Moskva 1979.
7. Dmitruk K., Uniatskie krestonoscy: vchera i segodnja, Moskva 1988.
8. Dmytruk K., Pid shtandartamy reakciyi i fashyzmu. Krax antynarodnoyi diyal’nosti
9. uniats’koyi ta avtokefal’noyi cerkov, Kyyiv 1976.
10. Dmytruk K., Pryrecheni. Burzhuazno-nacionalistychni ta uniats’ki provokatory na posluhax
11. fashyzmu ta imperialistychnoyi reakciyi, L’viv 1981.
12. Dmytruk K., Svastyka na sutanax, Moskva 1976.
13. Dobrychev V., U tini svyatoho Yura, L’viv 1968.
14. Gałan Ja., Vatikan bez maski. Pamflety, Moskva 1952.
15. Grabski A.F., Dzieje historiografii, wyd. 2, Poznań 2006.
16. Hałan Ja., Na sluzhbi v satany, w: idem, Lycari chornoyi ruky. Pamflety, L’viv 1974, s. 9–26.
17. Hałan Ja., Z xrestom chy z nozhem, w: idem, Stari shpyhuny na novij sluzhbi. Pamflety i statti, L’viv 1967, s. 9–31.
18. Hentosh L., Mytropolyt Andrej Sheptyc’kyj 1923–1939. Vyprobuvannia idealiv. Monographia, L’viv 2016.
19. Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików): krótki kurs, Warszawa 1948.
20. Huzar L., Andrej Sheptyc’kyj Mytropolyt Halyc’kyj (1901–1944) provisnyk ekumenizmu, Zhovkva 2015.
21. Isayiv P., Mytropolyt Andrej Sheptyc’kyj, Myunxen–Mittenval’d 1946.
22. Istorija Vsesojuznoj kommunisticheskoj partii (bol’shevikov). Kratkij kurs, Moskwa 1938.
23. Ivan Myhovych – polityk, naukovec’, pedahoh. Biobibliohrafichnyi pokazhchyk, upor. L.O. Ilchenko, Uzhhorod 2022.
24. Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa. 1 IX 1939–5 II 1946, G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski (zebr.), Kraków 2007.
25. Kubasik A., Eklezjologia polityczna metropolity Andrzeja Szeptyckiego. Cerkiew greckokatolicka fundamentem niezawisłej Ukrainy, Lwów–Kraków 2016.
26. Lakoff G., Johnson M., Metaphors We Live By, Chicago 2003.
27. Likvidacya UHKC (1939–1946). Dokumenty radyans’kyx orhaniv derzhavnoyi bezpeky, upor. S. Kokin ta insh., zah. red. V. Serhijchuk, t. 1–2, Kyyiv 2006.
28. Marynovych M., Mytropolyt Andrey Sheptyc’kyj i „pryntsyp pozytyvnoi sumy”, L’viv 2019.
29. Maslov N.N., Short Course of the History of the All-Russian Communist Party – An Encyclopedia of Stalin’s Personality Cult, „Soviet Studies in History” 1989, t. 28, nr 3, s. 41–68.
30. Migovich I., Prestupnij al’jans. O sojuze uniatskoj cerkvi i ukrainskogo burzhuaznogo nacionalizma, Moskva 1985.
31. Mytropolyt Andrey Sheptyc’kyj u dokumentax radyans’kyx orhaniv derzhavnoyi bezpeky (1939 –1944 rr.), zah. red. V. Serhiychuk, upor. S. Kokin, N. Serdyuk, S. Serdyuk, Kyyiv 2005.
32. Nowak M., Dwa światy. Zagadnienie identyfikacji narodowej Andrzeja Szeptyckiego w latach 1865–1914, Gdańsk 2018.
33. Rosovych V. (Ja. Halan), Shcho take uniya¸ L’viv 1946.
34. Rubl’ov O., Halan Yaroslav Oleksandrovych, w: Encyklopediya istoriyi Ukrayiny u 10. t., t. 2, red. V.A. Smolij i in., Kyyiv 2004, s. 24–25.
35. Serhijchuk V., Ukrayins’ki derzhavnyky. Andrey Sheptyc’kyj, Vyshhorod 2015.
36. Stehle J., Tajna dyplomacja Watykanu: papiestwo wobec komunizmu (1917–1991), Warszawa 1993.
37. Stobiecki R., Bolszewizm a historia. Próby rekonstrukcji bolszewickiej filozofii dziejów, Łódź 1998.
38. Stocki J., Lwowski Sobór 8–10 marca 1946 roku: przygotowania, przebieg i skutki.
39. Rola systemu totalitarnego, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1(14), s. 237–267.
40. Stryjek T., Jakiej przeszłości potrzebuje przyszłość? Interpretacje dziejów narodowych w historiografii w debacie publicznej na Ukrainie 1991–2004, Warszawa 2007.
41. Sviatoyurs’kyj vladyka. U 150-ti rokovyny narodzhennya Sluhy Bozhoho Andreya Sheptyc’koho, upor. O. Hayova, M. Perun, L’viv 2015.
42. Tucker R.C., The Rise of Stalin’s Personality Cult, „The American Historical Review” 1979, t. 84, nr 2, s. 347–366.
43. Xresnoyu dorohoyu. Funkcyonuvannia i sproby likvidaciyi Ukraynskoyi Hreko-Katolic’koyi Cerkvy v umovax SRSR u 1939–1941 ta 1944–1946 rokax. Zbirnyk dokumentiv i materialiv, upor. M. Hayovs’kyj, L’viv 2006.
44. Xronika, „Ukrayins’kyj visnyk”, nr 6, 1972, s. 164–167.
45. Zamorij T., Byelyayev Volodymyr Pavlovych, w: Ukrayins’ka literaturna encyklopediya, t. 1, Kyyiv 1988, s. 160.
Spór wokół „litwinizmu” staje się coraz bardziej odczuwalny w relacjach litewsko- -białoruskich. Artykuł sięga do źródeł tego konfliktu, analizując wpływowe narracje historyczne dotyczące Wielkiego Księstwa Litewskiego. W badaniu wykorzystano szerokie spektrum materiałów, w tym publikacje akademickie, podręczniki, artykuły z Wikipedii oraz materiały z YouTube – zarówno po stronie białoruskiej, jak i litewskiej. Zastosowana metodologia badawcza identyfikuje i systematycznie porównuje stanowiska w ośmiu kluczowych obszarach: strukturze politycznej WKL, jego charakterze etnicznym, roli elementu słowiańskiego i języka kancelaryjnego, charakterze ekspansji terytorialnej, kwestii założenia Wilna, interpretacji historycznych nazw Litwy oraz geograficznej lokalizacji historycznej Litwy. Analiza pokazuje, że Litwini i Białorusini mają głęboko zakorzenione, często rozbieżne wizje dziejów WKL. Punkty zbieżne są stosunkowo nieliczne, jednak oferują realną szansę na dialog i wypracowanie wspólnej płaszczyzny.
P. Rudkouski, Beyond Litvinism: a comparative analysis of the GDL in the Lithuanian and Belarusian historical narrative, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 81-104, DOI: https://doi.org/10 .36874/RIESW.2025.1.4
1. AG 1989 – Gumuliauskas A., Besidomintiems Lietuvos istorija, Vilnius 1989.
2. AS 1989 – Šapoka A., Lietuvos istorija, Vilnius 1989 (orig. 1936).
3. EG 1996 – Gudavičius E., Following the Tracks of a Myth, “Lithuanian Historical
4. Studies” 1996, vol. 1, pp. 38–58, DOI: 10.30965/25386565-00101003.
5. EG 1999 – Gudavičius E., Lietuvos istorija. T.1: Nuo seniausiu laiku iki 1569 metu, Vilnius 1999.
6. JP 1989 – Pficneris J., Didysis Lietuvos kunigaikštis Vytautas kaip politikas, Vilnius 1989.
7. LI 2013 – Eidintas A. et al., Lietuvos istorija, Vilnius 2013.
8. L-8 2014 – Kapleris I. et al., Laikas 8. Istorijos vadovelis, I–II d., Vilnius 2014.
9. LS 2016 – Šedvydis L., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystes valdančiojo elito rengimas viešajam valstybes gyvenimui XVI a. – XVII a. viduryje, doctoral thesis, Humanities, History (05 H), Kaunas 2016.
10. RK 2022 – Kamuntavičius R., Gudijos istorija – pirmoji Baltarusijos istorija lietuviu kalba, Vilnius 2022.
11. SR 1994 – Rowell S.C., Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345, Cambridge 1994.
12. SS 2011 – Sužiedelis S. (ed.), Historical Dictionary of Lithuania, Lanham 2011.
13. TB 2000 – Baranauskas T., Lietuvos valstybes ištakos, Vilnius 2000.
14. ZN 2018 – Norkus Z., An Unproclaimed Empire: The Grand Duchy of Lithuania from the Viewpoint of Comparative Historical Sociology of Empires, Abingdon 2018.
15. ZZ 2013 – Zinkevičius Z., The Lithuanians: Praeities didybe ir sunykimas, Vilnius 2013.
16. YouTube-LDK – Lietuvos Didžioji Kunigaikštyste | Pakilimas ir žlugimas, Idomioji Dokumentika, 28 December 2024, https://www.youtube.com/watch?v=Mhpgpq5ZjD0.102
17. Piotr Rudkouski YouTube-MK – Idomioji Lietuvos istorija – Mindaugo Karalyste – Krikščioniška Lietuvos valstybe 1253–1263, Remi eShark, 11 January 2012, https://www.youtube.com/watch?v=MuC8_LjPFaI.
18. YouTube-VD – Vytautas Didysis, laikraštis Šviesa, 29 February 2012, https://www.youtube.com/watch?v=J5sKlAQvsCE.
19. WIKI-lt – Lietuvos Didžioji Kunigaikštyste, https://lt.wikipedia.org/wiki/Lietuvos_Did%C5%BEioji_Kunigaik%C5%A1tyst%C4%97 [26.06.2025].
20. AA 2009 – Astapenka A., I hdie zaradilisia i uskormleny sut’ pa bozie: Dosled belaruskaha natsyyanalizmu, Saint Petersburg 2009.
21. AB 2008 – Butevich A., Raskidanae hniazdo kryvitskai slavy: Nezvychainaja vandrouka pa Krewskikh murakh, Minsk 2008.
22. AK 2008 – Katliarchuk A., U cieniu Polshchy i Rasei: Vialikaje Kniastva Litouskaje i Shvetsija u chase jeurapejskaha kryzisu siaredziny XVII st., “ARCHE” 2008, no. 7–8.
23. AKl 2008 – Klinau A., Malaja padaroznaja knizhka pa Horadzie Sonca, Minsk 2008.
24. AKr 1998 – Krautsevich A., Stvarenne Vialikaha Kniastva Litouskaha, Minsk 1998.
25. AKr 2013 – Krautsevich A., Historyja Vialikaha Kniastva Litouskaha, 1248–1341 h., Hrodna–Wrocław 2013.
26. AKr 2017 – Krautsevich A., Vialikaje Kniastva Litouskaje u jeurapejskaj i belaruskaj historyi, Ostrogorski Academy, 2017.
27. ENC 2005 –Pashkou H. et al. (eds.), Vialikaje Kniastva Litouskaje: Entsyklapedyja: u 2 t., 2nd ed., Minsk 2005.
28. HB 2008 – Historyja Belarusi u 6 t., vol. 2: Ju. Bokhan, H. Halechanka (eds.), Belarus’ u peryjad VKL, Minsk 2008.
29. MY 2000 – Jermalovich M., Belaruskaja dziarzhava: Vialikaje Kniastva Litouskaje, Minsk 2000.
30. US 2001 – Sviazhynski U., Prablema idientyfikatsyi afitsyjnaj movy Vialikaha Kniastva Litouskaha, [in:] Metriciana: dasledavanni i matyjalny Metryki Vialikaha Kniastva Litouskaha, vol. 1, Minsk 2001, pp. 109–136.
31. VB 2006 – Belazarovich V.A., Histaryjahrafija historyi Belarusi, Hrodna 2006.
32. VP 2003 – Picheta V., Istoryja belorusskogo naroda, Minsk 2003 (orig. 1910, 1918–1920).
33. ZP 2005 – Pazniak Z., Belaruska-Rasejskaja vajna. Belarus is an Eastern Outpost, Warsaw–New York–Vilnius 2005.
34. ZS 2009 – Sićka Z., Utrop Litvy. Da 1000 ch uhodkau zhadki taponim a “Litva” u Kviedlinburhskich analach, Baranavichy 2009.
35. YouTube-HZP – Historyja pad znak?? Pahoni, Belsat News: Vitaut, 1 September 2009, https://www.youtube.com/watch?v=OVvNs312oKg.
36. Hrunvald, 2 October 2009, https://www.youtube.com/watch?v=DL30GpVDvE4.
37. YouTube-ZBH-1 – Zahadki belaruskaj historyi, BELSAT HISTORY: Čamu paliaki u Litvie havoriać pa-belarusku?, 16 February 2021, https://www.youtube .com/watch?v=oOGqEkjSiYA.
38. Ci byla b Belarus’ biez Vilni?, 5 February 2019, https://www.youtube.com/watch?v=xIXfM9B5E0g.
39. Vilnia jak našaia stalica, 14 January 2019, https://www.youtube.com/watch?v=hIjsg9xeSRA.
40. YouTube-ZBH-2 – Zahadki belaruskaj historyi, BELSAT HISTORY: Histaryčnaja Litva, 18 December 2018, https://www.youtube.com/watch?v=x0STm_Z8gYw.
41. Vialikaje Kniastva Litouskaje – Belarus’ ci Lietuva?, 13 May 2017, https://www.youtube.com/watch?v=p06B19M7QQE.
42. WIKI-by-n – Vialikaje Kniastva Litouskaje, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5 [26.06.2025].
43. WIKI-by-t – Vialikaje Kniastva Litouskaje, https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5 [26.06.2025].
44. Baranauskas T., On the Origin of the Name of Lithuania, “Lituanus” 2009, vol, 55, no. 3, pp. 28–36.
45. Bare su baltarusiu i konfliktą isivelęs Antanaitis: jis aiškino, kad Vilnius priklauso Baltarusijai, Delfi, 8 August 2023, https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/bare-su-baltarusiu-i-konflikta-isiveles-antanaitis-jis-aiskino-kad-vilnius-priklauso-baltarusijai-94142867.
46. Baltarusijos baletas gviešiasi Vytauto Didžiojo, Delfi, 27 August 2013, https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/baltarusijos-baletas-gviesiasi-vytauto-didziojo.d?id=62168637.
47. Frost R., Book Review: Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345, by Stephen C. Rowell (Cambridge, 1994), “Slavonic and East European Review” 1995, vol. 73, pp. 536–538.
48. Gudavičius E., Following the Tracks of a Myth…, “Lithuanian Historical Studies” 1996, vol. 1, no. 1, pp. 38–58.
49. Gutauskaite I., Europarlamentaras Auštrevičius: Lietuvos institucijos turejo anksčiau pradeti dometis Karač, Delfi, 27 August 2023, https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/europarlamentaras-austrevicius-lietuvos-institucijos-turejo-anksciau-pradeti-dometis-karac-94311485.
50. Krippendorff K., Content Analysis: An Introduction to Its Methodology, 4th ed., Los Angeles 2019.
51. Lithuania, Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lithuania.
52. “Litvinizm” z belaruskaj i litouskaj pierspektyvy, “Hadavik Centra Belaruskich Studyjau” 2024, no. 10.
53. Mickunaite G., Making A Great Ruler: Grand Duke Vytautas of Lithuania, 1st ed., Central European University Press, 2006, http://www.jstor.org/stable/10.7829/j.ctv10tq6g2.
54. Name of Lithuania, Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Name_of_Lithuania.
55. Pancerovas D., Ar perrašinejamos istorijos pasaku ikvepta Baltarusija gali kesintis i Rytu Lietuvą?, 15min.lt, 1 October 2014, https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/istorija/ar-perrasinejamos-istorijos-pasaku-ikvepta-baltarusija-gali-kesintis-i-rytu-lietuva-582-456877.
56. Seimo nario V. Sinicos pranešimas: prašoma panaikinti akreditaciją S. Cichanouskajos atstovybei, BNS, 22 July 2025, https://sc.bns.lt/view/item/seimo-nario-v-sinicos-pranesimas-prasoma-panaikinti-akreditacija-s-cichanouskajos-atstovybei-511481.
57. Rudkouski P., VKŁ u idealahičnym dyskurse belaruskaha režymu, [in:] A. Nikžentaitis (ed.), Litva – Belarus’: dyjaloh pra minulae, Vilnius 2023.
58. Venckunas V., Tomas Baranauskas: Litvinistams svarbiausia tureti gražią istoriją, kuri galetu sutelkti tautą, Bernardinai.lt, 29 September 2012, https://www.bernardinai.lt/2012-09-29-tomas-baranauskas-litvinistams-svarbiausia-tureti-grazia-istorija-kuri-galetu-sutelkti-tauta/.
59. Viešas laiškas, Vilnius, 25 February 2025, https://docs.google.com/document/d/1RVcLaLAJHZRmdn6gYZT2ad-2dcDA0gJ3/edit?tab=t.0.
60. Vileita V., Between Securitization and Integration of Competing Historical Narratives: Lithuanian Responses to Belarusian ‘Litvinism’, master’s thesis, Vilnius University,
61. Institute of International Relations and Political Science, Eastern European and Russian Studies, Vilnius, 8 January 2022, https://epublications.vu.lt/object/elaba%3A192958065/index.html.
62. Vilniuje – pusšimčio žmoniu protestas prieš Sviatlanos Cichanouskajos biurą: ‘Lauk iš Lietuvos’, TV3, 8 August 2025, https://www.tv3.lt/naujiena/lietuva/vilniuje-pussimcio-zmoniu-protestas-pries-sviatlanos-cichanouskajos-biura-lauk-is-lietuvos-n1442257.
Przedmiotem niniejszego artykułu jest refleksja nad Dictionnaire du poutinisme, opublikowanym w Paryżu w 2025 r. przez francuskiego badacza kultury rosyjskiej Michela Niqueux. Autor proponuje odczytanie tej publikacji jako pierwszej próby rekonstrukcji specyficznych narzędzi mentalnych (l’outillage mental) putinizmu, rozumianych w sensie zaproponowanym przez Luciena Febvre’a, jednego z klasyków francuskiej szkoły „Annales”. W tym ujęciu putinizm interpretowany jest jako swoista mentalność elity rządzącej, która zdołała skutecznie przenieść własny sposób widzenia świata na znaczną część społeczeństwa rosyjskiego. Doświadczenie traumatycznego rozpadu Związku Radzieckiego oraz wynikający z niego postsowiecki ressentiment stworzyły szczególnie sprzyjające warunki do internalizacji tego światopoglądu. Na tym tle rodzi się pytanie o konieczność systematycznych badań nad l’outillage mental wykorzystywanym i instrumentalizowanym przez nosicieli wspomnianej formacji mentalnej. Artykuł wskazuje podstawowe założenia metodologiczne oraz możliwe orientacje badawcze, które mogłyby stanowić punkt wyjścia do szerszego projektu naukowego, roboczo zatytułowanego „L’outillage mental putinizmu”.
A. Vasilyev, L’outillage mental du poutinisme: prolegomena do projektu badawczego, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 105–129, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.5
Artykuł poświęcony jest analizie korespondencji markiza Almodóvara (1727–1794), hiszpańskiego dyplomaty epoki Oświecenia, z czasów jego misji dyplomatycznej w Rosji (1761–1763) na dworze Elżbiety I, Piotra III i Katarzyny II. Dokumenty te stanowią wartościowe źródło historyczne, ukazujące mechanizmy funkcjonowania rosyjskiego dworu, ceremoniał, sieć wpływów politycznych oraz trudności wynikające z niestabilności wewnętrznej państwa carów. Korespondencja Almodóvara dostarcza cennych informacji o sytuacji międzynarodowej w kluczowym momencie wojny siedmioletniej, o stosunkach między mocarstwami europejskimi, a także o wizerunku Rosji w świadomości hiszpańskich elit politycznych i intelektualnych.
M. Karkut, Pedro de Góngora y Luján, VI markiz Almodóvar, i jego misja dyplomatyczna w Rosji (1761–1763), „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 131–150, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.6
Artykuł stanowi próbę zdefiniowania ruchu dysydenckiego w ZSRR. W Związku Radzieckim po 1956 r. istniało wiele grup opozycyjnych, kontestatorskich, jednak nie wszystkich przeciwników systemu radzieckiego można nazwać dysydentami. Zasadniczą cechą ruchu dysydenckiego była jego apolityczność. Dysydenci nie dążyli do zdobycia władzy ani nie formułowali wyraźnych celów, poza jednym – zmuszeniem władz do przestrzegania praw człowieka. Nie występowali w imieniu konkretnej grupy etnicznej, narodowej, społecznej czy zawodowej. Środowisko dysydenckie nie budowało też struktur ani siatki organizacyjnej, nie było w nim przywódców wydających rozkazy ani wykonawców wypełniających rozkazy. Hierarchia, jeśli istniała, opierała się wyłącznie na autorytecie osobistym, nigdy zaś na stanowiskach i tytułach. W artykule wykorzystano eseistykę najważniejszych postaci ruchu dysydenckiego, ich artykuły teoretyczne i wspomnienia, próby oceny dawnej działalności.
M. Radziwon, Dysydent, czyli kto? Uwagi o specyfice ruchu dysydenckiego w ZSRR, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 151–174, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.7
Artykuł stanowi próbę zdefiniowania ruchu dysydenckiego w ZSRR. W Związku Radzieckim po 1956 r. istniało wiele grup opozycyjnych, kontestatorskich, jednak nie wszystkich przeciwników systemu radzieckiego można nazwać dysydentami. Zasadniczą cechą ruchu dysydenckiego była jego apolityczność. Dysydenci nie dążyli do zdobycia władzy ani nie formułowali wyraźnych celów, poza jednym – zmuszeniem władz do przestrzegania praw człowieka. Nie występowali w imieniu konkretnej grupy etnicznej, narodowej, społecznej czy zawodowej. Środowisko dysydenckie nie budowało też struktur ani siatki organizacyjnej, nie było w nim przywódców wydających rozkazy ani wykonawców wypełniających rozkazy. Hierarchia, jeśli istniała, opierała się wyłącznie na autorytecie osobistym, nigdy zaś na stanowiskach i tytułach. W artykule wykorzystano eseistykę najważniejszych postaci ruchu dysydenckiego, ich artykuły teoretyczne i wspomnienia, próby oceny dawnej działalności.
B. Krzysztan, Psychoanaliza terytorium. O pamięci Kazachstanu. Recenzja książki Joanny Czeczott „Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji”,
„Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 175–182, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.8
