System ochrony mniejszości narodowych i wyznaniowych w powersalskiej Europie Środkowej jako instrument modernizacji prawno-politycznej

The system of protection of national and religious minorities in post-Versailles Central Europe as an instrument of legal and political modernization

Abstrakt: Celem badawczym w niniejszym artykule jest odniesienie się do kwestii, czy – a jeżeli tak, to na ile – stworzony po I wojnie światowej system ochrony mniejszości narodowych (wyznaniowych) – obejmujący tylko niektóre państwa członkowskie Ligi Narodów – był instrumentem modernizacji zobowiązanych do tej ochrony państw. Modernizacji w znaczeniu prawnym, w odniesieniu do rozwiązań prawnych gwarantujących prawa mniejszości, oraz w znaczeniu politycznym – czy służył on pokojowej koegzystencji różnych grup narodowościowych i wyznaniowych w ramach tych państw, czy zapobiegł tendencjom separatystycznym przejawianym przez niektóre z mniejszości i czy rozwiązania prawne znalazły odzwierciedlenie w praktyce politycznej. W artykule odwołano się do analizy przedmiotowej literatury naukowej oraz analizy tzw. małego traktatu wersalskiego z 1919 r., jak również prawno-porównawczego badania innych aktów prawnych. Terytorialny zakres badań obejmuje: Polskę, Czechosłowację, Austrię i Węgry. Zakres temporalny badań obejmuje lata 1918-1939. Osiągnięty rezultat badań nie pozwala na udzielenie jednoznacznie twierdzącej odpowiedzi na pytanie o to, czy powersalski system ochrony praw mniejszości narodowych i wyznaniowych przysłużył się modernizacji prawo-politycznej w opisywanych państwach.

Bibliografia:

1. Batowski H., Między dwiema wojnami 1919-1939, wyd. 2, Kraków 2001.
2. Batowski H., Rozpad Austro-Węgier 1914-1918. (Sprawy narodowościowe i działania dyplomatyczne), wyd. 2, Kraków 1982.
3. Bibó J., Eseje polityczne, tłum. J. Snopek, Kraków 2012.
4. Czechowska K., Polska dyplomacja wobec „kwestii żydowskiej” w latach 1932-1939, Gdańsk – Warszawa 2023.
5. Czechowska K., Kania K., The polish minority treaty and the polish idea of generalisation of minority protection commitments within the League of Nations, „Przegląd Zachodni” 2022, nr 2.
6. Das Jahr 1919 in der Tschechoslowakei und in Ostmitteleuropa, München 1993.
7. Dyktatury w Europie Środkowo-Wschodniej 1918-1939, red. J. Żarnowski, Wrocław 1973.
8. Felczak W., Historia Węgier, wyd. 2, Wrocław 1983.
9. Gąsior G., Polityka narodowościowa państwa na czechosłowackim Śląsku Cieszyńskim w latach 1920-1938, Warszawa 2020.
10. Koźmiński M., Nacjonalizm, mniejszości narodowe a reżimy dyktatorskie w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1918-1939, red. J. Żarnowski, Wrocław 1973.
11. Kural V., Konflikt místo společenství? Češi a Němci v Československém státě 1918-1938, Praha 1993.
12. Krzyżanowski L., Polsko-niemiecka konwencja górnośląska, tzw. genewska i jej obowiązywanie w latach 1922-1937. Wybrane problemy, [w:] Rok 1922 na Górnym Śląsku. Granice – administracja – społeczeństwo, red. S. Rosenbaum, M. Węcki, Katowice – Warszawa 2019.
13. Lipscher L., Die Pariser Friedensgverhandlungen und der Midnerheitenschutz für die Juden in der Tschechoslowakei, [w:] Das Jahr 1919 in der Tschechoslowakei und in Ostmitteleuropa, München 1993.
14. MacMillan M., Paryż 1919. Sześć miesięcy, które zmieniły świat: konferencja pokojowa w Paryżu w 1919 roku i próba zakończenia wojny, tłum. M. Młynarz, Oświęcim 2018.
15. Michowicz W., Uwagi do referatu dla M. Koźmińskiego, [w:] Dyktatury w Europie Środkowo-Wschodniej 1918-1939, red. J. Żarnowski, Wrocław 1973.
16. Niemcy wobec konfliktu narodowościowego na Górnym Śląsku po I wojnie światowej. Materiały z sesji naukowej pt. „Górny Śląsk celem rewizjonizmu niemieckiego 1918-1919 – pięćdziesiątą rocznicę wygaśnięcia konwencji genewskiej”, red. A. Szefer, Poznań 1989.
17. Połomski F., Konwencja Genewska z 1922 roku i jej wykonanie na obszarze Śląska Opolskiego, [w:] Niemcy wobec konfliktu narodowościowego na Górnym Śląsku po I wojnie światowej. Materiały z sesji naukowej pt. „Górny Śląsk celem rewizjonizmu niemieckiego 1918-1919 – pięćdziesiątą rocznicę wygaśnięcia konwencji genewskiej”, red. A. Szefer, Poznań 1989.
18. Rok 1922 na Górnym Śląsku. Granice – administracja – społeczeństwo, red. S. Rosenbaum, M. Węcki, Katowice – Warszawa 2019.
19. Rola mniejszości niemieckiej w rozwoju stosunków politycznych w Europie 1918-1945, red. A. Czubiński, Poznań 1984.
20. Rothbarth M., Imperialistyczne Niemcy a utworzenie Europejskiego Kongresu Mniejszości Narodowych, [w:] Rola mniejszości niemieckiej w rozwoju stosunków politycznych w Europie 1918-1945, red. A. Czubiński, Poznań 1984.
21. Rudnicki S., Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, wyd. 2, Warszawa 2015.
22. Sierpowski S., Liga Narodów w latach 1919-1926, Wrocław 2005.
23. Sierpowski S., Mniejszości narodowe jako instrument polityki międzynarodowej 1919-1939, Poznań 1986.
24. Sierpowski S., Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1: 1917-1926, Poznań 1989.
25. Śladkowski W., Stary tygrys: Georges Clemenceau, Łódź 1988.
26. Turowski S., Kościół ewangelicko-unijny w Polsce 1920-1939, Bydgoszcz 1990.
27. Wandycz P. S., Cena wolności. Historia Europy Środkowowschodniej od średniowiecza do współczesności, tłum. T. Wyrozumski, Kraków 2003.
28. Wolff L., Woodrow Wilson i nowy kształt Europy Wschodniej, tłum. A. Żukowska – Maziarska, Warszawa 2022.
29. Żyndul J., Państwo w państwie? Autonomia narodowo – kulturalna w Europie Środkowowschodniej w XX wieku, Warszawa 2000.