Artykuł analizuje dynamikę wielojęzyczności w Senegalu w kontekście postkolonialnym, ze szczególnym uwzględnieniem nauczania języków słowiańskich, zwłaszcza rosyjskiego i polskiego. Zwraca uwagę, że polityka językowa w Senegalu kształtowana jest nie tylko przez lokalne potrzeby komunikacyjne, lecz także przez globalne relacje sił, dyplomację i strategie polityczne. Podkreśla rosnącą rolę języka rosyjskiego w systemie edukacyjnym Senegalu, wspieranego przez instytucje i stypendia. Rosyjski jest nauczany na Uniwersytecie Cheikha Anty Diopa (UCAD) oraz w wielu szkołach średnich, gdzie zyskuje na popularności i często kojarzony jest z narracjami o sile i niezależności Rosji. W tym kontekście artykuł omawia także miejsce języka polskiego jako języka obcego – nauczanego jako przedmiot uzupełniający, o ograniczonym zapleczu instytucjonalnym, utrzymywanego głównie przez indywidualnych wykładowców, nieformalne sieci i niewielką diasporę polską. Badanie metodologiczne opiera się na pracy terenowej o charakterze etnograficznym, obserwacji uczestniczącej oraz wywiadach ze studentami, nauczycielami i członkami diaspory w Dakarze. Asymetryczna pozycja języka rosyjskiego i polskiego w systemie edukacyjnym Senegalu pokazuje, że języki funkcjonują jako zasoby władzy oraz przestrzenie dla rozwoju różnych form polityczności.
A. Pomieciński, The dynamics of multilingualism: teaching Slavic languages in multilingual Senegal, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 7–38, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.1
Pawło Szandruk to niewątpliwie kontrowersyjna postać. Jego działalność w końcowej fazie II wojny światowej do dziś budzi emocje, zwłaszcza przejęcie dowództwa nad Ukraińską Armią Narodową wiosną 1945 r. We wrześniu 1939 r. walczył on jako oficer kontraktowy Wojska Polskiego w stopniu podpułkownika dyplomowanego, za co został po wojnie odznaczony najwyższym polskim orderem wojennym. Celem niniejszego artykułu jest rozstrzygnięcie, za jaki konkretnie czyn podczas kampanii 1939 r. Pawło Szandruk otrzymał Srebrny Krzyż V klasy Orderu Wojennego Virtuti Militari z rąk Prezydenta Rzeczypospolitej na Uchodźstwie. Ponadto w artykule omówiono przebieg służby opisywanego oficera we wrześniu 1939 r., zwłaszcza w kontekście tzw. drugiej bitwy pod Tomaszowem Lubelskim, a także wyjaśniono niektóre nieścisłości z tym związane.
P. Greszta, „Za co tak naprawdę Pawło Szandruk dostał Virtuti Militari?” Wątpliwości wokół czynu bohaterskiego, za który Pawło Szandruk został odznaczony Srebrnym Krzyżem V klasy Orderu Wojennego Virtuti Militari, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 39–60, DOI: https://doi.org/10.36874 /RIESW.2025.1.2
Pomimo formalnej likwidacji Kościoła greckokatolickiego przez władze komunistyczne w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej po zakończeniu II wojny światowej, instytucja ta nadal postrzegana była przez decydentów jako istotne zagrożenie ideologiczne. Szczególnie niepokojący dla władz był jej wpływ na ludność zachodnich obszarów Ukrainy, która wykazywała odporność na procesy indoktrynacji marksistowskiej. W związku z tym prowadzono przeciwko Kościołowi greckokatolickiemu wieloaspektową kampanię propagandową, w której istotną rolę odegrały publikacje z nurtu stalinowskiego pisarstwa historycznego o charakterze popularnonaukowym i historycznym, wydawane w wysokich nakładach. Książki te, często posługujące się atrakcyjną, fabularną formą narracyjną, miały na celu deprecjację autorytetu Kościoła oraz jego przywódców poprzez przedstawianie ich jako zdrajców popierających ideologię nazistowską/faszystowską oraz manipulatorów, wykorzystujących elementy religijne do celów instrumentalnych. W artykule przeanalizowano wątki występujące we wspomnianych książkach, a dotyczące zjawisk uznanych za cudowne, takich jak pojawiające się stygmaty, proroctwa czy odnalezienie się zaginionego carskiego dziecka, oraz rzekome wykorzystanie ich do realizowania ambicji własnych i celów instytucjonalnych przez hierarchów Kościoła, przede wszystkim metropolitę Andrzeja Szeptyckiego.
P. Byzdra-Kusz, Kościół greckokatolicki w propagandowej publicystyce i literaturze historycznej ZSRS na przykładzie metropolity Andrzeja Szeptyckiego, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 61–80, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.3
Spór wokół „litwinizmu” staje się coraz bardziej odczuwalny w relacjach litewsko- -białoruskich. Artykuł sięga do źródeł tego konfliktu, analizując wpływowe narracje historyczne dotyczące Wielkiego Księstwa Litewskiego. W badaniu wykorzystano szerokie spektrum materiałów, w tym publikacje akademickie, podręczniki, artykuły z Wikipedii oraz materiały z YouTube – zarówno po stronie białoruskiej, jak i litewskiej. Zastosowana metodologia badawcza identyfikuje i systematycznie porównuje stanowiska w ośmiu kluczowych obszarach: strukturze politycznej WKL, jego charakterze etnicznym, roli elementu słowiańskiego i języka kancelaryjnego, charakterze ekspansji terytorialnej, kwestii założenia Wilna, interpretacji historycznych nazw Litwy oraz geograficznej lokalizacji historycznej Litwy. Analiza pokazuje, że Litwini i Białorusini mają głęboko zakorzenione, często rozbieżne wizje dziejów WKL. Punkty zbieżne są stosunkowo nieliczne, jednak oferują realną szansę na dialog i wypracowanie wspólnej płaszczyzny.
P. Rudkouski, Beyond Litvinism: a comparative analysis of the GDL in the Lithuanian and Belarusian historical narrative, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 81-104, DOI: https://doi.org/10 .36874/RIESW.2025.1.4
Przedmiotem niniejszego artykułu jest refleksja nad Dictionnaire du poutinisme, opublikowanym w Paryżu w 2025 r. przez francuskiego badacza kultury rosyjskiej Michela Niqueux. Autor proponuje odczytanie tej publikacji jako pierwszej próby rekonstrukcji specyficznych narzędzi mentalnych (l’outillage mental) putinizmu, rozumianych w sensie zaproponowanym przez Luciena Febvre’a, jednego z klasyków francuskiej szkoły „Annales”. W tym ujęciu putinizm interpretowany jest jako swoista mentalność elity rządzącej, która zdołała skutecznie przenieść własny sposób widzenia świata na znaczną część społeczeństwa rosyjskiego. Doświadczenie traumatycznego rozpadu Związku Radzieckiego oraz wynikający z niego postsowiecki ressentiment stworzyły szczególnie sprzyjające warunki do internalizacji tego światopoglądu. Na tym tle rodzi się pytanie o konieczność systematycznych badań nad l’outillage mental wykorzystywanym i instrumentalizowanym przez nosicieli wspomnianej formacji mentalnej. Artykuł wskazuje podstawowe założenia metodologiczne oraz możliwe orientacje badawcze, które mogłyby stanowić punkt wyjścia do szerszego projektu naukowego, roboczo zatytułowanego „L’outillage mental putinizmu”.
A. Vasilyev, L’outillage mental du poutinisme: prolegomena do projektu badawczego, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 105–129, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.5
Artykuł poświęcony jest analizie korespondencji markiza Almodóvara (1727–1794), hiszpańskiego dyplomaty epoki Oświecenia, z czasów jego misji dyplomatycznej w Rosji (1761–1763) na dworze Elżbiety I, Piotra III i Katarzyny II. Dokumenty te stanowią wartościowe źródło historyczne, ukazujące mechanizmy funkcjonowania rosyjskiego dworu, ceremoniał, sieć wpływów politycznych oraz trudności wynikające z niestabilności wewnętrznej państwa carów. Korespondencja Almodóvara dostarcza cennych informacji o sytuacji międzynarodowej w kluczowym momencie wojny siedmioletniej, o stosunkach między mocarstwami europejskimi, a także o wizerunku Rosji w świadomości hiszpańskich elit politycznych i intelektualnych.
M. Karkut, Pedro de Góngora y Luján, VI markiz Almodóvar, i jego misja dyplomatyczna w Rosji (1761–1763), „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 131–150, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.6
Artykuł stanowi próbę zdefiniowania ruchu dysydenckiego w ZSRR. W Związku Radzieckim po 1956 r. istniało wiele grup opozycyjnych, kontestatorskich, jednak nie wszystkich przeciwników systemu radzieckiego można nazwać dysydentami. Zasadniczą cechą ruchu dysydenckiego była jego apolityczność. Dysydenci nie dążyli do zdobycia władzy ani nie formułowali wyraźnych celów, poza jednym – zmuszeniem władz do przestrzegania praw człowieka. Nie występowali w imieniu konkretnej grupy etnicznej, narodowej, społecznej czy zawodowej. Środowisko dysydenckie nie budowało też struktur ani siatki organizacyjnej, nie było w nim przywódców wydających rozkazy ani wykonawców wypełniających rozkazy. Hierarchia, jeśli istniała, opierała się wyłącznie na autorytecie osobistym, nigdy zaś na stanowiskach i tytułach. W artykule wykorzystano eseistykę najważniejszych postaci ruchu dysydenckiego, ich artykuły teoretyczne i wspomnienia, próby oceny dawnej działalności.
M. Radziwon, Dysydent, czyli kto? Uwagi o specyfice ruchu dysydenckiego w ZSRR, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 151–174, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.7
Artykuł stanowi próbę zdefiniowania ruchu dysydenckiego w ZSRR. W Związku Radzieckim po 1956 r. istniało wiele grup opozycyjnych, kontestatorskich, jednak nie wszystkich przeciwników systemu radzieckiego można nazwać dysydentami. Zasadniczą cechą ruchu dysydenckiego była jego apolityczność. Dysydenci nie dążyli do zdobycia władzy ani nie formułowali wyraźnych celów, poza jednym – zmuszeniem władz do przestrzegania praw człowieka. Nie występowali w imieniu konkretnej grupy etnicznej, narodowej, społecznej czy zawodowej. Środowisko dysydenckie nie budowało też struktur ani siatki organizacyjnej, nie było w nim przywódców wydających rozkazy ani wykonawców wypełniających rozkazy. Hierarchia, jeśli istniała, opierała się wyłącznie na autorytecie osobistym, nigdy zaś na stanowiskach i tytułach. W artykule wykorzystano eseistykę najważniejszych postaci ruchu dysydenckiego, ich artykuły teoretyczne i wspomnienia, próby oceny dawnej działalności.
B. Krzysztan, Psychoanaliza terytorium. O pamięci Kazachstanu. Recenzja książki Joanny Czeczott „Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji”,
„Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 23 (2025), z. 1, s. 175–182, DOI: https://doi.org/10.36874/RIESW.2025.1.8
