Komentarze IEŚ

Andrzej Szabaciuk

Szczyt paryski jest pierwszym spotkaniem w formacie normandzkim od 2016 r. Zwołano go z inicjatywy prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego, który już w czasie kampanii wyborczej jednoznacznie deklarował chęć zakończenia konfliktu na Donbasie. Duże oczekiwania rozbudzone przez wypowiedzi Zełenskiego nie zostały w pełni zaspokojone. Ukraina i Federacja Rosyjska nie doszły do porozumienia w kluczowych kwestiach spornych.

Konrad Pawłowski

Na przestrzeni ostatniego roku w Serbii, Czarnogórze i Albanii miały miejsce protesty społeczne. Demonstracje w Albanii i Czarnogórze wygasły do połowy 2019 r. Protesty w Serbii są wprawdzie kontynuowane, wyraźnemu zmniejszeniu uległa jednak liczba uczestników demonstracji. Jakkolwiek trudno pominąć polityczny kontekst protestów, pozostają one przede wszystkim wyrazem sprzeciwu obywateli wobec rządzących elit politycznych, oskarżanych o systemowe „zawłaszczenie” państwa oraz poważne naruszenia reguł demokracji.

Jan Muś

1 stycznia 2020 r. Chorwacja przejmie od Finlandii półroczną prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. Prezydencja Chorwacji wiąże się z poważnymi ograniczeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi. Władze państwa będą starały się osiągnąć dwa zasadnicze cele własne znajdujące się poza listą oficjalnych priorytetów: przystąpienie do strefy Schengen oraz kontynuację integracji ze strefą euro. Zmiana w relacjach Chorwacji z państwami Bałkanów Zachodnich jest mało prawdopodobna.

Andrzej Szabaciuk

22 listopada odbył się uroczysty pogrzeb bohaterów powstania styczniowego, których szczątki odkryto przypadkowo po obsunięciu się zbocza Góry Giedymina w Wilnie w 2017 r. Wśród zidentyfikowanych osób znaleźli się lokalni przywódcy powstania styczniowego: Wincenty Konstanty Kalinowski i generał Zygmunt Sierakowski. Pogrzeb, w którym uczestniczyli prezydenci Polski i Litwy oraz wicepremier Białorusi, był okazją do przypomnienia wspólnego dziedzictwa historycznego oraz więzi łączących Litwę, Białoruś, Polskę i Ukrainę. Szczególnie interesujący jest białoruski kontekst wspomnianych wydarzeń ze względu na masowy udział w pogrzebie białoruskiej opozycji oraz niejednoznaczną postawę władz państwowych Białorusi.

Damian Szacawa

30 października Duńska Agencja Energii (DEA) wydała zgodę na budowę gazociągu Nord Stream 2 na wodach i szelfie kontynentalnym należących do Danii. Uczyniła to pomimo powszechnie podzielanego krytycznego stanowiska duńskich polityków wobec tego projektu oraz po znaczącej presji międzynarodowej. Oddanie gazociągu do użytku planowane jest na połowę 2020 r., co oznacza przekroczenie harmonogramu projektu. Dodatkowo nakłada się to na skomplikowane trójstronne negocjacje handlowe pomiędzy Rosją, Ukrainą i UE ws. tranzytu gazu przez terytorium Ukrainy.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 90 (90/2019) ies-komentarze-90-90-2019.pdf Litwa, rząd

Najbliższe miesiące w życiu politycznym Litwy upłyną pod znakiem kampanii przed wyborami parlamentarnymi, zaplanowanymi na październik 2020 r. W ostatnim czasie następuje spadek poparcia dla rządzącej partii, potęgowany m.in. protestami różnych grup zawodowych i ujawnianymi przez media nadużyciami. Rząd Sauliusa Skvernelisa powinien przetrwać do końca kadencji, czekają go jednak coraz większe trudności w odpieraniu krytyki ze strony opozycji, mediów i społeczeństwa.

Agata Domachowska

10 listopada odbyło się drugie z kolei spotkanie przywódców państw Bałkanów Zachodnich dotyczące utworzenia „małego Schengen” – obszaru wolności gospodarczej w regionie. Inicjatywa ma na celu zniesienie w przyszłości wszelkich barier w swobodnym przepływie osób, towarów, kapitału i usług. Pomysł nie spotkał się jednak z pełną aprobatą władz Czarnogóry, Kosowa oraz Bośni i Hercegowiny. Państwa te obawiają się, że „małe Schengen” może wpłynąć negatywnie na proces integracji z UE. 

Szczepan Czarnecki

24 listopada 2019 r. w Rumunii odbyła się druga tura wyborów prezydenckich, zakończonych zdecydowanym zwycięstwem starającego się o reelekcję prezydenta Klausa Iohannisa. Przegrana startującej z ramienia Partii Socjaldemokratycznej (PSD) byłej premier Viorici Dăncili odzwierciedla długotrwały kryzys w PSD i problemy wewnętrzne państwa. Kampania wyborcza, jak i same wybory odbyły się w atmosferze silnej polaryzacji politycznej. Krytyczny wobec socjaldemokratów prezydent Klaus Iohannis oznajmił, że w wyborach wygrała nowoczesność, europejskość i normalność.

Łukasz Lewkowicz
Komentarze IEŚ 87 (87/2019) ies-komentarze-87-87-2019.pdf Słowacja, sondaże

27 października Słowacka Rada Narodowa, dzięki głosom części rządzącej koalicji (Smer-SD i SNS) oraz opozycyjnej LSNS, uchwaliła kontrowersyjny zakaz publikacji przedwyborczych sondaży w okresie 50 dni poprzedzających głosowanie. Na początku listopada prezydent Zuzana Čaputová zawetowała nowelizację przepisów ze względu na ich antydemokratyczny charakter. W odpowiedzi partie popierające zmiany w prawie wyborczym zadeklarowały odrzucenie weta prezydenckiego, co jest dużo łatwiejsze niż w Polsce. Możliwy jest również scenariusz zakładający unieważnienie kontrowersyjnych przepisów przez Sąd Konstytucyjny w ramach ochrony konstytucyjnego prawa do informacji. Gdyby znowelizowana ustawa weszła w życie, cisza wyborcza na Słowacji należałaby do najdłuższych na świecie.

Roman Romantsov

W listopadzie 2019 r. odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne na Białorusi. Biorąc pod uwagę charakter białoruskiego systemu politycznego, wynik wyborów nie był dla Białorusinów zaskoczeniem, wybory nie budziły też istotnego zainteresowania w społeczeństwie. Ich rezultat zapewne umożliwi prezydentowi Białorusi Alaksandrowi Łukaszence przeprowadzenie i legitymizację na drodze parlamentarnej szeregu zmian w polityce tak wewnętrznej, jak i zagranicznej.

Hanna Bazhenova

13 listopada 2019 r. Rada Najwyższa Ukrainy zagłosowała w pierwszym czytaniu za przyjęciem projektu ustawy o obrocie ziemią. Dokument przewiduje zniesienie moratorium na handel gruntami rolnymi od 1 października 2020 r. Oznacza to, że obecni posiadacze ziemi zostaną pełnoprawnymi właścicielami swych udziałów, a sektor rolniczy państwa, w zamierzeniach władz, przyciągnie dodatkowe inwestycje. Wśród zagrożeń, które niosłoby za sobą przyjęcie projektu ustawy w obecnej wersji, można wskazać przede wszystkim: podział ukraińskich gruntów rolnych między kilka grup biznesowych, pozbawienie rolników ziemi, bankructwo farmerów oraz wyłączenie ziemi z użytkowania rolnego.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Traktat graniczny jest jednym z najbardziej problematycznych aspektów w stosunkach estońsko-rosyjskich. Wypracowany w poprzednich latach w Estonii konsensus polityczny podważa w ostatnim czasie populistyczna Estońska Konserwatywna Partia Ludowa (EKRE), która podnosi kwestię roszczeń terytorialnych wobec Rosji. Kontrowersyjne wypowiedzi polityków EKRE, domagających się zwrotu obszaru należącego do Estonii przed 1940 r., mogą osłabić koalicję rządową w Estonii, jak również pogorszyć chłodne już stosunki estońsko-rosyjskie. W polityce wewnętrznej Estonii nie przewiduje się jednak na tym tle rozłamu w koalicji. W polityce zagranicznej szansą na normalizację stosunków i powrót do negocjacji w sprawie umowy granicznej między Estonią i Rosją może być rozszerzenie współpracy w wymiarze transgranicznym.

Dominik Héjj

Pod koniec października premier Viktor Orbán ostatecznie potwierdził zainteresowanie Węgier uczestnictwem w budowie rosyjsko-tureckiego gazociągu TurkStream. Co znamienne, deklaracja padła podczas wspólnej konferencji prasowej z udziałem prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina, który 30 października 2019 r. złożył jednodniową wizytę w Budapeszcie. Decyzja Orbána zapowiada kontynuację polityki energetycznej Węgier, prowadzącej do systematycznego uzależnienia państwa od dostaw energii z Rosji.

Agata Tatarenko
Komentarze IEŚ 82 (82/2019) ies-komentarze-82-82-2019.pdf Babiš, Czechy, Ukraina

Premier Republiki Czeskiej Andrej Babiš wraz z czeskim ministrem przemysłu i handlu Karelem Havlíčkiem oraz ponad osiemdziesięcioma czeskimi przedsiębiorcami przebywali w dniach 18-19 listopada 2019 r. w Kijowie. Głównym celem oficjalnej wizyty czeskiego premiera, pierwszej od 2008 r., było wyrażenie poparcia dla Ukrainy, zarówno w przypadku konfliktu z Rosją, jak i zbliżenia Ukrainy i Unii Europejskiej. Z kolei w ramach zorganizowanego przy tej okazji ukraińsko-czeskiego forum biznesowego rozmawiano o współpracy gospodarczej.

Andrzej Szabaciuk

Skandal wokół ewentualnych nacisków wywieranych przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Donalda Trumpa oraz jego otoczenie na prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego budzi coraz większe zainteresowanie amerykańskiej opinii publicznej. Przesłuchania świadków, będące jego konsekwencją, mają zbadać zasadność wszczęcia procedury impeachmentu. Prowadzone obecnie szczegółowe dochodzenie pozwala lepiej poznać mechanizmy działania amerykańskiej administracji prezydenckiej oraz przybliża procesy zachodzące w ukraińskim życiu społeczno-politycznym. Amerykańskie śledztwo może mieć negatywny wpływ na pozycję międzynarodową Ukrainy w czasie negocjowania przyszłego statusu Donbasu.

Jan Muś

Deklaracja w sprawie wdrożenia czterech podstawowych swobód UE podpisana przez przywódców Albanii, Macedonii Północnej i Serbii wychodzi naprzeciw oczekiwaniom Unii Europejskiej w zakresie pogłębienia współpracy regionalnej. Choć niewiążąca prawnie, stanowi pozytywny sygnał dla decydentów politycznych i inwestorów w Europie. Wyzwaniem pozostaje implementacja założeń deklaracji.

Damian Szacawa

25 października Duńska Agencja Energii (DEA) wydała zgodę na budowę gazociągu Baltic Pipe na wodach i szelfie kontynentalnym należących do Danii. Budowa Baltic Pipe, poprzez zwiększenie dostępności gazu naturalnego, wspomoże transformację energetyczną Polski oraz pozwoli na dalszą dywersyfikację kierunków dostaw błękitnego paliwa do Polski. Natomiast w skali regionu Morza Bałtyckiego umożliwi przełamanie izolacji energetycznej państw bałtyckich i wpłynie na liberalizację rynku gazu.

Jakub Olchowski

Nieoczekiwaną koalicję rządową, złożoną z sił prozachodnich i prorosyjskich, sformowaną w czerwcu 2019 r. pod naciskiem USA, Unii Europejskiej i Rosji, traktowano jako sojusz taktyczny, z dużym potencjałem niestabilności. Pierwszy test, jakim były powszechne wybory lokalne, ujawnił rozbieżność interesów strategicznych i uruchomił procesy, które doprowadziły do upadku rządu.

Dominik Wilczewski

Zarówno w trakcie kampanii przed wyborami prezydenckimi, jak i po objęciu urzędu prezydent Litwy Gitanas Nausėda nie wykluczał możliwości nawiązania dialogu z władzami białoruskimi. Według niego zachowanie przez Białoruś suwerenności (w kontekście jej pogłębiającej się integracji z Rosją) jest priorytetem polityki zagranicznej Litwy. Szanse realizacji tych propozycji ograniczają wcześniejsze nieudane próby zbliżenia litewsko-białoruskiego oraz budząca obawy Litwy budowa elektrowni atomowej na Białorusi.

Jan Muś

Handel w ramach CEFTA rozwija się, choć – paradoksalnie – liczba barier handlowych rośnie. Brak woli politycznej do tego, aby koordynować działania poszczególnych państw, sprawia, że porozumienie o wolnym handlu nie zawsze jest przestrzegane, a realizacja idei Regionalnego Obszaru Gospodarczego na Bałkanach – jednego z kluczowych elementów Procesu Berlińskiego – może napotkać istotne przeszkody.

Dominik Héjj

23 października obchodzony jest na Węgrzech dzień pamięci o walce o wolność w czasie powstania węgierskiego w 1956 r. Chociaż zwykło się mówić, że nie ma na Węgrzech rodziny, której nie dotknąłby rok 1956, sposób upamiętnienia tego ważnego święta dzieli Węgrów.

Andrzej Szabaciuk

8 grudnia 2019 r. obchodzona będzie 20. rocznica podpisania przez Białoruś i Federację Rosyjską porozumienia o powołaniu Państwa Związkowego. W kontekście świętowania jubileuszu prowadzone są rozmowy na temat pogłębienia i przyśpieszenia procesu integracji ekonomicznej i politycznej. 6 września 2019 r. premierzy obu państw podpisali umowę określającą szczegółowy plan integracji ekonomicznej, którego kluczowe założenia mają zostać wdrożone do końca 2020 r. Brak jawności i transparentności w czasie negocjowania porozumienia oraz utajnienie jego głównych założeń budzą poważne obawy co do rzeczywistych intencji Federacji Rosyjskiej.

Hanna Bazhenova

30 września 2019 r. Gabinet Ministrów Ukrainy (GMU) opublikował program działań rządu na kolejne pięć lat. 4 października dokument został zatwierdzony przez Radę Najwyższą 236 głosami. Program GMU to strategiczny plan wzrostu dobrobytu i poziomu życia Ukraińców. Według założeń koncentruje się on na potrzebach ludzi, dlatego cele sformułowane przez rząd dotyczą przede wszystkim rozwiązania konkretnych problemów obywateli, a nie poprawy „abstrakcyjnych wskaźników”.

Agata Tatarenko

9 października 2019 r. we Všetatach otwarto miejsce pamięci poświęcone Janowi Palachowi (Památník Jana Palacha ve Všetatech). Jest to kolejne upamiętnienie czeskiego studenta, który 16 stycznia 1969 r. dokonał aktu samospalenia na placu Wacława w Pradze. Jego postać zajmuje wysoką pozycję w pamięci zbiorowej Czechów odnoszącej się do powojennej historii tego kraju, a także w czeskiej polityce historycznej. Memoriał, który powstał w rodzinnej miejscowości Palacha, przedstawia jego losy i czyn w nowoczesnej, zdekonstruowanej formie, charakterystycznej dla czeskiego dyskursu pamięciowego*.

Agata Domachowska
Komentarze IEŚ 71 (71/2019) ies-komentarze-71-71-2019.pdf Albania, Kosowo, cła, Bałkany

W lipcu 2019 r. doszło do podpisania przez ministrów spraw zagranicznych Albanii i Kosowa umowy zakładającej koordynowanie polityk zagranicznych oraz unifikację misji dyplomatycznych obu państw. Jest to kolejny krok mający na celu wzmocnienie współpracy pomiędzy Albanią a Kosowem. Problematyczne pozostają jednak relacje gospodarcze między państwami. Zauważalny jest brak wspólnych projektów mających na celu przyspieszenie rozwoju gospodarczego i jednocześnie poprawienie jakości życia obywateli Kosowa i Albanii.

Dominik Héjj

Chociaż koalicja rządowa Fidesz-KDNP zdecydowanie wygrała w całym kraju w wyborach samorządowych, które odbyły się w niedzielę, 13 października 2019 r., to zjednoczona opozycja świętuje ważne zwycięstwo w Budapeszcie. Jednakże mimo przełamania trzynastoletniego pasma zwycięstw Fideszu, nie dojdzie do przewrotu na scenie politycznej.

Roman Romantsov

W ostatnich latach na Ukrainie widoczny jest intensywny proces upamiętniania przywódców kozackich z XVII w. Powstanie nowych pomników wskazuje na wprowadzenie do polityki historycznej tematu walki wyzwoleńczej kozactwa ukraińskiego przeciwko Rosji. Celem takiej polityki jest kształtowanie patriotyzmu i tożsamości narodowej mieszkańców Ukrainy w oparciu o symbole kozaczyzny i jej walkę o niepodległe państwo.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Procedowane nowelizacje ustaw o obywatelstwie na Łotwie i w Estonii mają umożliwić uzyskanie obywatelstwa dzieciom rodziców z nieokreślonym obywatelstwem lub obywateli państwa trzeciego, którzy zamieszkiwali w Estonii przed 20 sierpnia 1991 r. (Estonia), oraz nadanie automatycznie obywatelstwa dzieciom nieobywateli urodzonym po 1 stycznia 2020 r. (Łotwa). W obu państwach kwestia obywatelstwa wywołuje szeroką dyskusję polityczno-społeczną, niemniej nowe ustawy będą miały zastosowanie jedynie do ograniczonej liczby osób i nie rozwiążą całkowicie problemu braku obywatelstwa.

Andrzej Szabaciuk
Komentarze IEŚ 67 (67/2019) ies-komentarze-67-67-2019.pdf Donbas, Ukraina, Rosja, Zełenski

Od kilku tygodniu w ukraińskich mediach pojawia się informacja, że nowy prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski jest zainteresowany rozpoczęciem rozmów w formacie normandzkim dotyczących zakończenia konfliktu na wschodzie Ukrainy i uregulowania statusu Donbasu. Informacje te wywołały ogromne emocje na Ukrainie, niosąc ze sobą falę krytyki wymierzonej w prezydenta i jego zaplecze polityczne. Władze Rosji, na czele z prezydentem Władimirem Putinem, dość ostrożnie komentują te doniesienia, nie wykluczają jednak podjęcia takich rozmów. 1 października w Mińsku Trójstronna Grupa Kontaktowa (TCG), w skład której wchodzą przedstawiciele Ukrainy, Federacji Rosyjskiej i OBWE, wstępnie zaakceptowała tzw. formułę Steinmeiera jako podstawę uregulowania konfliktu na wschodzie Ukrainy.

Tomasz Lachowski*
Komentarze IEŚ 66 (66/2019) ies-komentarze-66-66-2019.pdf Donbas, Ukraina, Rosja, Zełenski

Kapitulacja, a może próba wyjścia z impasu i możliwość realnego zakończenia konfliktu zbrojnego na Donbasie? Trwające od kilku dni w Kijowie kilkutysięczne protesty obywateli, zaniepokojonych decyzją ukraińskich władz, z pewnością mogły nieco zaskoczyć prezydenta Wołodymyra Zełenskiego, przyzwyczajonego już do wysokich słupków społecznego poparcia. Co jednak tak naprawdę oznacza tzw. formuła Steinmeiera i czy rzeczywiście jest środkiem pozwalającym na szybkie rozwiązanie problemu toczących się od ponad pięciu lat działań zbrojnych na wschodzie Ukrainy? Spójrzmy na jej treść nieco szerzej, włączając do analizy również perspektywę prawa międzynarodowego – omawiamy wszak próbę uregulowania międzynarodowego konfliktu zbrojnego.

Jan Muś

Integracja Serbii z Euroazjatycką Unią Gospodarczą (EaUG) będzie miała trojakie znaczenie. Przede wszystkim umożliwi Serbii – choć nie zagwarantuje – zwiększenie obrotu handlowego z EaUG oraz napływ inwestycji zagranicznych. Ponadto wzmocni pozycję negocjacyjną Serbii w relacji z Unią Europejską, dotyczącą jej członkostwa we Wspólnocie. W końcu – ewentualne przystąpienie Serbii do unii celnej w ramach EaUG będzie oznaczało głębszą penetrację gospodarki serbskiej przez instytucje rosyjskie.

Hanna Bazhenova

Rada Najwyższa dziewiątej kadencji rozpoczęła swoją działalność 29 sierpnia 2019 r. Nowy skład parlamentu uformował się w wyniku przedterminowych wyborów, które odbyły się 21 lipca. Według wyników głosowania proprezydencka partia Sługa Narodu otrzymała 254 z 450 mandatów. W ciągu pierwszego miesiąca działalności parlamentu partia rządząca wykazała się znaczną dynamiką działania. Wyniki ostatnich głosowań wyraźnie pokazały, że Rada Najwyższa nie straci swojej pozycji w stosunku do Biura Prezydenta i pozostanie istotnym miejscem debaty politycznej.

Łukasz Lewkowicz

29 sierpnia 2019 r. w Bańskiej Bystrzycy upamiętniono 75. rocznicę wybuchu Słowackiego Powstania Narodowego (SNP). Jest ono uważane za jedno z najważniejszych wydarzeń historycznych w dziejach Słowacji. W przestrzeni medialnej i naukowej pojawiają się porównania z Powstaniem Warszawskim. Mimo zapowiedzi słowackich polityków, w obchodach nie wzięli udziału prezydenci Donald Trump i Władimir Putin. Ponadto na uroczystościach nie pojawił się żaden liczący się polityk europejski. Pokazało to pewną słabość organizacyjną słowackiej dyplomacji. Kolejna rocznica wybuchu SNP uwidoczniła również wewnętrzne podziały polityczne i wciąż toczący się spór o rolę Słowacji w okresie II wojny światowej.

Jan Muś

Serbia sukcesywnie umacnia swoje wpływy gospodarcze w kluczowych sektorach gospodarki Bośni i Hercegowiny – energetyce i mediach. Integracja gospodarcza obydwu państw, a także rosnąca dominacja Serbii mają potencjalne przełożenie na linię polityczną bośniackich Serbów. Poza zyskami ekonomicznymi gra toczy się o możliwość wywierania presji na przywódców serbskich w Bośni i Hercegowinie.

Szczepan Czarnecki

Podczas oficjalnej wizyty w Serbii, odbywającej się w dniach 10-12 września 2019 r., prezydent Republiki Czeskiej Miloš Zeman opowiedział się za wycofaniem uznania niepodległości Kosowa. Po spotkaniu w Belgradzie z prezydentem Serbii Aleksandarem Vučiciem prezydent Czech poinformował, że w przyszłym miesiącu przeprowadzi konsultacje z organami władzy ustawodawczej na temat możliwości wycofania uznania niepodległości Kosowa przez Republikę Czeską. Jednocześnie towarzysząca prezydentowi Czech delegacja, złożona z czterech ministrów i pięćdziesięciu przedsiębiorców, podpisała w Serbii szereg umów i porozumień gospodarczych, dotyczących współpracy w dziedzinie obrony, infrastruktury i nowych technologii.

Hanna Bazhenova

27 sierpnia minęło 100 dni od objęcia przez Wołodymyra Zełenskiego stanowiska prezydenta Ukrainy. W tym czasie udało mu się przejąć kontrolę zarówno nad władzą wykonawczą, jak i ustawodawczą. Pierwsze wizyty międzynarodowe nowego prezydenta pokazały, że ogólny kierunek polityki zagranicznej Ukrainy nie zmieni się. Największym wyzwaniem pozostaje kwestia Donbasu i relacji z Federacją Rosyjską.

Dominik Héjj

19 sierpnia 2019 r. kanclerz Angela Merkel udała się z wizytą do położonej w północno-zachodniej części Węgier miejscowości Sopron, gdzie –  wspólnie z premierem Viktorem Orbánem – wzięła udział w obchodach 30. rocznicy Pikniku Paneuropejskiego, będącego fundamentem współczesnych relacji pomiędzy obydwoma państwami.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 58 (58/2019) ies-komentarze-58-58-2019.pdf Litwa, Rosja, AWPL-ZChR

W Sejmie Litwy omawiana jest kwestia zatajenia przez posłankę Sojuszu Rosyjskiego Irinę Rozową, należącą do frakcji Akcji Wyborczej Polaków na Litwie – Związku Chrześcijańskich Rodzin (AWPL-ZChR), faktu kontaktów z przedstawicielami dyplomatycznymi Federacji Rosyjskiej na Litwie. Do wyjaśnienia szczegółów sprawy konieczne będzie powołanie komisji śledczej. Ujawnienie tych faktów może niekorzystnie wpłynąć na wizerunek AWPL-ZChR, która niedawno przystąpiła do koalicji rządowej i objęła dwa stanowiska ministerialne.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

„Łańcuch bałtycki” (est. Balti kett, łot. Baltijas ceļš, lit. Baltijos kelias) połączył około 2 mln mieszkańców Litwy, Łotwy i Estonii, należących wówczas do Związku Radzieckiego. Na przestrzeni ponad 600 km, wzdłuż dróg łączących trzy stolice, żywy ludzki łańcuch utworzyli ludzie trzymający się za ręce. Pokojowa akcja protestacyjna, przeprowadzona 23 sierpnia 1989 r., w rocznicę podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow, była wyrazem sprzeciwu wobec ówczesnej sytuacji politycznej oraz wzmacniała dążenia trzech państw bałtyckich do niepodległości. „Łańcuch bałtycki” upamiętnia jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii najnowszej państw, a zarazem jest symbolem jedności narodów i ich wspólnego dziedzictwa.

Jakub Olchowski

Sygnały, sugerujące, że podczas wizyty w Warszawie prezydent Wołodymyr Zełenski zamierza wystąpić z propozycją odblokowania ekshumacji ofiar rzezi wołyńskiej, wstrzymanej przez władze Ukrainy w 2017 r., przyjmowane są w Polsce z dużymi nadziejami. Na stosunki polsko-ukraińskie istotny wpływ wywierają bowiem napięcia wokół kwestii pamięci historycznej i polityki historycznej, co nie służy żadnej ze stron. Trudno jednak oczekiwać zdecydowanego „resetu” i szybkich zmian, zwłaszcza takich, które satysfakcjonowałyby zarówno Polaków, jak i Ukraińców.

Jewhen Mahda*

Jesienią 2019 r. Ukraina znajdzie się w nowej dla siebie jakościowo rzeczywistości politycznej – władza będzie faktycznie skoncentrowana w jednych rękach. Nie jest to sytuacja wyjątkowa w regionie Europy Środkowej i Wschodniej, wyróżnia ją jednak cecha szczególna: ukraiński prezydent ma obecnie bardzo małe doświadczenie w działalności politycznej, a stojącej za nim sile politycznej brakuje ideologicznej spójności.

Agata Domachowska

W czwartek 22 sierpnia parlament Kosowa przegłosował samorozwiązanie. Miesiąc wcześniej (19 lipca) premier Ramush Haradinaj ogłosił, że rezygnuje ze sprawowanego urzędu po tym, jak Specjalna Izba Sądowa Kosowa wezwała go na przesłuchanie do Hagi. W reakcji na decyzję premiera ugrupowania opozycyjne zwróciły się do prezydenta o jak najszybsze rozpisanie przedterminowych wyborów parlamentarnych. Nowe wybory nie doprowadzą do znaczących zmian na kosowskiej scenie politycznej, ale mogą przyczynić się do dalszego opóźniania procesu normalizacji relacji Kosowa z Serbią.

Damian Szacawa
Komentarze IEŚ 53 (53/2019) ies-komentarze-53-53-2019.pdf RPMB, CBSS, Dania, prezydencja, reforma

1 lipca Dania objęła roczną prezydencję w Radzie Państw Morza Bałtyckiego (RPMB). Dotychczas priorytety i struktury RPMB zostały dwukrotnie przeformułowane. Głównym zadaniem Danii będzie ukończenie procesu reform RPMB i dostosowanie jej do nowych wyzwań, związanych z promocją dialogu i polityką spójności w regionie Morza Bałtyckiego (RMB).

Damian Szacawa

3 sierpnia spółka Nord Stream 2 AG, odpowiedzialna za projektowanie, budowę i późniejszą eksploatację Nord Stream 2 (Gazociągu Północnego, dalej NS2), poinformowała o ukończeniu jednej nitki gazociągu na terenie wyłącznej strefy ekonomicznej (WSE) Szwecji. Spółka wciąż jednak nie ma pozwolenia na ułożenie NS2 na wodach należących do Danii. Jeppe Kofod, obecny minister spraw zagranicznych Danii, nie kryje swojego negatywnego stosunku do projektu budowy NS2, ale po wycofaniu jednego z wniosków przez Nord Stream 2 AG nie ma już możliwości blokowania tego projektu. Duńska Agencja Energii (DEA), odpowiedzialna za procedowanie wniosków, jest w trakcie oceny odpowiedzi uzyskanych podczas konsultacji z zaangażowanymi podmiotami oraz państwami regionu. Ze względu na złożoność wniosku oraz trudności związane z budową jest wysoce prawdopodobne, iż NS2 nie zostanie oddany do użytkowania w planowanym terminie, tj. do końca 2019 r.

Łukasz Lewkowicz

W dniu 15 lipca prezydent Słowacji Zuzana Čaputová złożyła oficjalną wizytę w Polsce, podczas której spotkała się z prezydentem Andrzejem Dudą i premierem Mateuszem Morawieckim. Rozmawiano m.in. o rozwoju infrastruktury, kwestiach bezpieczeństwa, polityce klimatycznej, sprawach europejskich. Wizyta w Warszawie to pierwsza oficjalna wizyta nowej prezydent Słowacji w Polsce i zarazem jej czwarta podróż zagraniczna od czasu zaprzysiężenia. Wcześniej Čaputová odwiedziła Pragę, Brukselę i Budapeszt. Kolejność odwiedzanych państw pokazuje priorytety polityki zagranicznej nowej prezydent Słowacji: współpracę w ramach Unii Europejskiej oraz współpracę regionalną.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Estonia sprzeciwia się przyjęciu zapisów o osiągnięciu przez UE neutralności klimatycznej do 2050 r. W jej ocenie państwa członkowskie powinny mieć wystarczającą elastyczność co do wyboru instrumentów polityki klimatycznej na poziomie krajowym, biorąc pod uwagę stan rozwoju państwa i sprawiedliwość społeczną. Chodzi głównie o możliwość wprowadzania zmian stopniowo, przy utrzymaniu konkurencyjności estońskiej gospodarki, opartej na powszechnym wydobyciu łupków bitumicznych o wysokiej emisyjności CO2. Przyszłe stanowisko Estonii wobec polityki klimatycznej UE będzie zależało od wyników analiz zawierających rozwiązania dotyczące możliwości przejścia do gospodarki neutralnej dla klimatu w Estonii, które zostaną przedstawione rządowi jesienią 2019 r.

Jan Muś
Komentarze IEŚ 49 (49/2019) ies-komentarze-49-49-2019.pdf Chorwacja, rząd, wybory

Premier Andrej Plenković zmienił siedmiu członków swojego gabinetu. Rekonstrukcja rządu ma na celu przede wszystkim poprawienie wizerunku rządzącej Chorwackiej Wspólnoty Demokratycznej (HDZ) przed wyborami prezydenckimi, które mają się odbyć pod koniec roku, oraz zaplanowanymi na przyszły rok wyborami do parlamentu. Przeprowadzone zmiany umożliwią obecnemu premierowi sprawniejsze kierowanie rządem. Tryb ich przyjęcia, bez konsultacji z szerszym przywództwem partii, będzie miał jednak negatywny wpływ na skonfliktowaną wewnętrznie HDZ.

Hanna Bazhenova

21 lipca 2019 r. na Ukrainie odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne. Prawie sześć tysięcy kandydatów walczyło o 424 miejsca w Radzie Najwyższej. Centralna Komisja Wyborcza Ukrainy (CKW) opracowała 100% protokołów elektronicznych z wynikami głosowania w wielomandatowym okręgu ogólnokrajowym. Według obliczeń do parlamentu wchodzi pięć partii politycznych: „Sługa Narodu” (43,16% głosów), „Platforma Opozycyjna – Za Życie” (13,05%), „Batkiwszczyna” (8,18%), „Europejska Solidarność” (8,1%) i „Głos” (5,82%). W okręgach jednomandatowych „Sługa Narodu” zdobył 130 mandatów, kandydaci niezależni – 46, natomiast pozostałe partie po kilka mandatów. W ten sposób po raz pierwszy w historii niepodległej Ukrainy jedna partia uzyskała większość w nowym parlamencie.

Roman Romantsov

Od 2017 r. można zauważyć widoczny rozwój współpracy między Białorusią a Chińską Republiką Ludową. Ostatnia wizyta prezydenta Alaksandra Łukaszenki w Chinach odbyła się w dn. 25-27 kwietnia w ramach II Forum Współpracy Międzynarodowej „Szlak i Droga”. W tym czasie spotkał się z kilkoma politykami, m.in. z przewodniczącym Chińskiej Republiki Ludowej Xi Jinpingiem, prezydentem Uzbekistanu Shavkatem Mirziyoyevem oraz prezydentem Serbii Alaksandrem Vučićiem. Pogłębienie współpracy Białorusi z Chińską Republiką Ludową oraz próby nawiązywania kontaktów z innymi państwami pokazują, że Łukaszenka dąży do zmniejszenia zależności gospodarczej od Federacji Rosyjskiej, przy jednoczesnym utrzymywaniu przyjaznych stosunków z Chinami i w perspektywie z Unią Europejską.

Jan Muś

4 lipca Chorwacja wysłała list intencyjny w sprawie przystąpienia do Europejskiego Mechanizmu Kursów Walutowych (ERM II). Stanowi to pierwszy oficjalny krok do uczestnictwa w ERM II. Poprzedza on wprowadzenie euro jako oficjalnej waluty. Oprócz listu intencyjnego władze Chorwacji przedłożyły również Plan Działania (Action Plan) określający reformy, które Chorwacja ma zamiar wprowadzić w  życie przed przystąpieniem do ERM II.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 45 (45/2019) ies-komentarze-45-45-2019.pdf Litwa, prezydent, wizyta

12 lipca na stanowisko prezydenta Litwy został zaprzysiężony Gitanas Nausėda, który zastąpił Dalię Grybauskaitė, urzędującą od 2009 r. Zgodnie z przedwyborczymi zapowiedziami Nausėda w pierwszą podróż zagraniczną uda się do Polski (16 lipca). Nowy prezydent będzie kontynuował współpracę z Polską w dotychczasowym formacie, można po nim również oczekiwać większej gotowości do dialogu. W sprawie sytuacji polskiej mniejszości na Litwie jak na razie nie należy oczekiwać przełomowych działań ze strony prezydenta.

Agata Domachowska

Rząd Czarnogóry przedstawił projekt ustawy o wolności wyznania, regulujący kwestie działalności wspólnot religijnych w państwie. Został on jednak skrytykowany zarówno przez Serbską Cerkiew Prawosławną, jak i władze Serbii. Prezydent Aleksandar Vučić ostrzegł również, że przyjęcie ustawy może doprowadzić do pogorszenia relacji pomiędzy państwami. Władze Czarnogóry nie zamierzają jednak wycofywać się z przyjęcia ustawy, która zostanie poddana pod głosowanie parlamentu w lipcu br.

Hanna Bazhenova

Wybory parlamentarne na Ukrainie zostaną przeprowadzone 21 lipca 2019 r. Ukraińcy będą wybierać swoich przedstawicieli do Rady Najwyższej, tak jak poprzednio, na podstawie mieszanego systemu wyborczego. Ogółem Centralna Komisja Wyborcza (CKW) zarejestrowała 5941 kandydatów na deputowanych. Wśród liderów sondaży socjologicznych znajduje się pięć partii politycznych: „Sługa Narodu”, „Platforma Opozycyjna – Za Życie”, „Europejska Solidarność”, „Głos” i „Batkiwszczyna”. Kto wygra w okręgach większościowych i czy partii Sługa Narodu uda się uzyskać większość w parlamencie – to dwie główne niewiadome wyborów.

Jakub Olchowski

Dzięki porozumieniu i zaangażowaniu czynników zewnętrznych – Rosji, Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej – w czerwcu doszło w Mołdawii do zmiany władzy. Porozumienie to ma istotne implikacje nie tylko dla Mołdawii, ale w szerszej perspektywie także dla architektury porządku międzynarodowego, szczególnie w Europie Wschodniej. Wskazywać bowiem może na nowy, bardziej konsensualny etap relacji Zachodu i Rosji w odniesieniu do tego obszaru.

Konrad Pawłowski
Komentarze IEŚ 41 (41/2019) ies-komentarze-41-41-2019.pdf Serbia, Kosowo

W dniu 29 kwietnia 2019 r. w Berlinie odbyło się zorganizowane ad hoc spotkanie przywódców Albanii, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Czarnogóry, Francji, Kosowa, Macedonii Północnej, Niemiec, Serbii i Słowenii. Spotkanie to stanowiło przede wszystkim próbę aktywizacji dialogu politycznego między Serbią i Kosowem. Rozmowy w Berlinie nie doprowadziły jednak do wznowienia negocjacji ani przybliżenia obustronnie akceptowanej formuły porozumienia, które zakończyłoby konflikt w sprawie podmiotowości prawnomiędzynarodowej Kosowa.

Konrad Pawłowski
Komentarze IEŚ 40 (40/2019) ies-komentarze-40-40-2019.pdf Serbia, Kosowo

„Zamrożenie” dialogu dwustronnego między Serbią i Kosowem pokazuje, że proces negocjacji, prowadzony od 2011 r. pod auspicjami UE, po raz kolejny znalazł się w impasie. Usztywnienie stanowisk stron powoduje, że wypracowanie rozwiązania kompromisowego, kończącego konflikt w kwestii statusu prawnomiędzynarodowego i granic Kosowa, pozostaje na razie niemożliwe.

Łukasz Lewkowicz
Komentarze IEŚ 39 (39/2019) ies-komentarze-39-39-2019.pdf Pellegrini, Słowacja, Rosja

W dniach 4-7 czerwca premier Słowacji Peter Pellegrini złożył oficjalną wizytę w Rosji. Tematykę rozmów zdominowały kwestie energetyczne. Powrócił również pomysł budowy kolei szerokotorowej przez terytorium Słowacji. Strona słowacka zgłosiła sprzeciw wobec kontrowersyjnej propozycji rosyjskich komunistów nadania żołnierzom sowieckim uczestniczącym w interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji statusu weteranów. Jednocześnie premier Słowacji zaprosił najwyższe władze Federacji Rosyjskiej na tegoroczne uroczystości 75. rocznicy wybuchu Słowackiego Powstania Narodowego. Wizyta wpisuje się w prowadzoną od lat 90. XX w. przez kolejne rządy Słowacji politykę „przyjacielskiego pragmatyzmu” wobec Rosji. Aktualne relacje słowacko-rosyjskie stanowią wyzwanie dla środkowoeuropejskiej współpracy energetycznej i politycznej.

Jan Muś

Premier Macedonii Północnej Zoran Zaev rozpoczyna reformę administracji oraz proces sanacji elit państwowych. Zmiany mają dwa zasadnicze cele: przekonanie opinii publicznej i niezdecydowanych wyborców do rządzącej partii SDSM w obliczu nadchodzących w przyszłym roku wyborów parlamentarnych oraz przekonanie przywódców UE o determinacji władz Macedonii Północnej w przeprowadzeniu reform.

Jakub Olchowski
Komentarze IEŚ 37 (37/2019) ies-komentarze-37-37-2019.pdf Mołdawia

8 czerwca Mołdawia, po długim powyborczym impasie politycznym, wynikającym z braku koalicji rządowej, znalazła się w stanie faktycznej dwuwładzy. Dzięki poparciu Unii Europejskiej, Rosji i Stanów Zjednoczonych powstała koalicja prorosyjskich socjalistów i prozachodniego bloku reformatorów, która utworzyła rząd i ogłosiła odsunięcie od władzy Demokratycznej Partii Mołdawii oraz kierującego nią oligarchy Vladimira Plahotniuca. Obie strony sporu oskarżają się wzajemnie o zamach stanu.

Agata Domachowska

W dniach 5-6 czerwca w Słowenii miał miejsce kolejny szczyt państw Inicjatywy Trójmorza. Prowadzone rozmowy koncentrowały się wokół kwestii infrastruktury, energetyki, innowacji w gospodarce oraz cyfryzacji. Za istotne osiągnięcie należy uznać ustanowienie Funduszu Inicjatywy Trójmorza. Kolejny szczyt został zaplanowany na przyszły rok. Jego gospodarzem będzie Estonia.

Szczepan Czarnecki

Przeprowadzone w Rumunii w dniu 26 maja 2019 r. wybory do Parlamentu Europejskiego zakończyły się wygraną opozycyjnej Partii Narodowo-Liberalnej (PNL). Tego samego dnia odbyło się referendum dotyczące reform wymiaru sprawiedliwości, wdrażanych przez rząd koalicyjny Partii Socjaldemokratycznej (PSD) oraz Sojuszu Liberałów i Demokratów (ALDE). Wyniki referendum odzwierciedlają negatywne wobec rządu nastroje społeczne. W wyniku podtrzymania przez Sąd Najwyższy Rumunii wyroku sądu pierwszej instancji, dzień po wyborach do PE lider Partii Socjaldemokratycznej Liviu Dragnea rozpoczął odbywanie trzyipółletniej kary więzienia za działania korupcyjne.

Damian Szacawa
Komentarze IEŚ 34 (34/2019) ies-komentarze-34-34-2019.pdf SUERMB, RMB, współpraca, Forum

W dniach 12-13 czerwca 2019 r. w Gdańsku odbędzie się 10. Forum Strategii Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałtyckiego. SUE RMB jest jednym z najważniejszych formatów współpracy makroregionalnej, umożliwiającym podjęcie skoordynowanych działań na rzecz ochrony morza, poprawy połączeń (sieci transportowej, infrastruktury energetycznej) i wzrostu dobrobytu. 10 lat funkcjonowania SUE RMB umożliwiło Komisji Europejskiej (KE) i państwom członkowskim reakcję na szereg wyzwań w zakresie zarządzania i wdrażania.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Jednym z priorytetów Zgromadzenia Bałtyckiego (ZB), będącego przykładem trójstronnej współpracy parlamentarnej, jest wsparcie programu Partnerstwa Wschodniego (PW) jako strategicznego wymiaru Europejskiej Polityki Sąsiedztwa i kluczowego elementu stabilności i postępu gospodarczego w Europie Wschodniej. Litwa, Łotwa i Estonia stoją na stanowisku, że stosunki z państwami PW muszą pozostać jednym z priorytetów wschodniego wymiaru polityki zagranicznej UE. Dziesiąta rocznica PW jest okazją do oceny wkładu parlamentarnego ZB w rozwój programu oraz do dyskusji na temat przyszłości współpracy.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik
Komentarze IEŚ 32 (32/2019) ies-komentarze-32-32-2019.pdf Łotwa, Egils Levits

Podczas nadzwyczajnej sesji Saeimy, 29 maja, wybrano nowego prezydenta Łotwy – Egilsa Levitsa. Wybory, w których rywalizowało trzech kandydatów – obok Levitsa byli to Juris Jansons ze Związku Zielonych i Rolników (ZZS) oraz Didzis Šmits, reprezentujący partię Do kogo należy państwo? (KPV LV) – po raz pierwszy odbyły się w głosowaniu jawnym. Do priorytetowych kierunków polityki zagranicznej Łotwy nowy prezydent zalicza kontynuację współpracy z USA i UE oraz potrzebę wsparcia łotewskiej diaspory. W polityce wewnętrznej jego celem jest zwiększenie spójności społecznej i reforma wymiaru sprawiedliwości.

Agata Tatarenko
Komentarze IEŚ 31 (31/2019) ies-komentarze-31-31-2019.pdf Czechy, protesty

4 czerwca 2019 r. w Pradze, na placu Wacława, zebrało się około 120 tys. osób, które protestowały przeciwko premierowi Czech Andrejowi Babišowi i czeskiej minister sprawiedliwości Marii Benešovej. Manifestacja, zorganizowana przez stowarzyszenie Milion chvilek (Milion chwil), odbywała się w związku z publikacją wstępnych ustaleń śledztwa prowadzonego przez czeską policję oraz raportu z audytu Komisji Europejskiej, dotyczących konfliktu interesów Babiša. Protestujący domagają się ustąpienia premiera ze stanowiska.

Agata Domachowska

W czwartek, 9 maja, w Tiranie zakończył się dwudniowy, siódmy z kolei szczyt Brdo–Brijuni, w którym wzięli udział przywódcy państw Bałkanów Zachodnich oraz przedstawiciele Unii Europejskiej. Rozmowy dotyczyły procesu integracji europejskiej państw regionu. Spotkania nie można jednak uznać za przełomowe. Dialog będzie kontynuowany na nadchodzącym szczycie Bałkanów Zachodnich w Poznaniu.

Agata Domachowska
Komentarze IEŚ 29 (29/2019) ies-komentarze-29-29-2019.pdf Albania, protesty

W sobotę, 11 maja, odbyły się w Tiranie masowe protesty antyrządowe zorganizowane przez opozycję albańską, pod przywództwem Partii Demokratycznej (PD). Protestujący domagali się ustąpienia premiera Albanii, Ediego Ramy, oskarżając go o sfałszowanie poprzednich wyborów parlamentarnych. Demonstrujący wzywali także do utworzenia rządu tymczasowego. W trakcie protestów doszło do starć pomiędzy ich uczestnikami a policją.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 28 (28/2019) ies-komentarze-28-28-2019.pdf Litwa, wybory

26 maja 2019 r. została przeprowadzona druga tura wyborów prezydenckich na Litwie. Zakończyła się ona zwycięstwem niezależnego kandydata, ekonomisty, Gitanasa Nausėdy, który pokonał Ingridę Šimonytė, popieraną przez opozycyjną partię Związek Ojczyzny – Litewscy Chrześcijańscy Demokraci (TS-LKD). Inauguracja nowego prezydenta odbędzie się 12 lipca. Zwycięzca wyborów deklaruje się jako zwolennik kompromisu i dialogu pomiędzy głównymi siłami politycznymi. W polityce zagranicznej Litwy nie powinny nastąpić poważniejsze zmiany w porównaniu z polityką prowadzoną w okresie prezydentury Dalii Grybauskaitė.

Hanna Bazhenova, Roman Romantsov, Jakub Olchowski

Na całym obszarze byłego Związku Radzieckiego, nie tylko w Rosji, rocznica zakończenia II wojny światowej jest ważnym świętem. Obchody 9 maja wykorzystywane są jako instrument kształtowania tożsamości i pamięci narodowej, budowania mitów politycznych oraz istotny element polityki historycznej. Pogłębia się jednak rozdźwięk między narracją Rosji o Dniu Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej a narracjami i formułą obchodów w pozostałych państwach. W przypadku Ukrainy, Białorusi i Mołdawii związane jest to z próbą uniezależnienia się od wpływów Rosji. W każdym z tych państw proces ten ma własną specyfikę i odmienne motywacje oraz uwarunkowania.

Szczepan Czarnecki

Podczas wizyty na XI Międzynarodowym Forum Atomexpo 2019 odbywającym się w Rosji w dniach 15-16 kwietnia 2019 r. minister energetyki Bułgarii Temenużka Petkowa ogłosiła, że Federacja Rosyjska jest kluczowym partnerem Bułgarii w energetyce jądrowej. Była to już kolejna wizyta przedstawiciela bułgarskiego rządu w Rosji poświęcona współpracy w dziedzinie energii jądrowej. Obecność minister energetyki Bułgarii na Forum w Soczi świadczy o intensyfikacji działań bułgarskiego rządu wobec planów budowy elektrowni jądrowej Belene w Bułgarii. Miesiąc wcześniej, 11 marca 2019 r., bułgarski resort energetyki ogłosił procedurę wyboru strategicznego inwestora elektrowni atomowej w Belene.

Łukasz Lewkowicz

29 kwietnia Sąd Najwyższy Słowacji odrzucił wniosek prokuratora generalnego o delegalizację skrajnie nacjonalistycznej Partii Ludowej Nasza Słowacja (LSNS). Decyzja sądu wskazuje, że władze słowackie nie radzą sobie z problemem rosnącego od kilku lat prawicowego ekstremizmu. LSNS, która stanowi polityczną emanację tego zjawiska, ma w swoim programie wiele antydemokratycznych postulatów. W 2016 r. partii udało się wejść do głównego nurtu słowackiej polityki. Według sondażu z początku maja LSNS jest drugą po Smer-SD najpopularniejszą na Słowacji partią polityczną.

Dominik Héjj

13 maja 2019 r. premier Węgier Viktor Orbán gościł z roboczą wizytą w Białym Domu, gdzie został przyjęty przez prezydenta USA Donalda Trumpa. To długo wyczekiwane przez węgierską stronę spotkanie było, jej zdaniem, początkiem przełomu we wzajemnych relacjach. W Waszyngtonie nie zapadły jednak żadne wiążące decyzje. Spotkanie ma znaczenie przede wszystkim w polityce wewnętrznej Węgier jako dowód ambitnej polityki zagranicznej, opartej na przeciwstawnych sobie sojuszach Węgier z USA, Rosją, Chinami i UE. Jednocześnie reżim Orbána uzyskał wreszcie legitymację ze strony amerykańskiej administracji.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

18 kwietnia prezydent Estonii Kersti Kaljulaid wzięła udział w oficjalnym otwarciu odrestaurowanego historycznego budynku estońskiej ambasady w Moskwie. W tym czasie spotkała się z prezydentem Rosji Władimirem Putinem. Było to pierwsze od ośmiu lat spotkanie na najwyższym szczeblu, gdyż od aneksji Krymu (2014) relacje między państwami były chłodne. Podczas spotkania nie podjęto żadnych wiążących decyzji, a jego celem było jedynie zainicjowanie dialogu między Estonią a Rosją. W przeciwieństwie do Litwy i Polski, Estonia podziela w tej kwestii perspektywę państw nordyckich, które pomimo krytyki wobec Rosji w kontekście działań na Ukrainie nie wykluczają współpracy regionalnej i transgranicznej.

Roman Romantsov

16 kwietnia 2019 r. prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka spotkał się w Ankarze z prezydentem Turcji Recepem Tayyipem Erdoğanem. Podczas spotkania doszło do podpisania dokumentów o rozszerzeniu współpracy między Białorusią a Turcją. W kontekście rosnących napięć w stosunkach Białorusi z Rosją przyjazd Łukaszenki do Ankary wskazuje na próby zmniejszenia wielowymiarowej zależności od Federacji Rosyjskiej.

Hanna Bazhenova
Komentarze IEŚ 21 (21/2019) ies-komentarze-21-21-2019.pdf Ukraina, wybory, Zełenski

21 kwietnia 2019 r. na Ukrainie odbyła się druga tura wyborów prezydenckich. Według oficjalnych wyników, ogłoszonych przez Centralną Komisję Wyborczą 30 kwietnia, wygrał Wołodymyr Zełenski. Tegoroczna wyborcza kampania prezydencka różniła się zasadniczo od wszystkich poprzednich. Duża liczba kandydatów (zarejestrowano 44), nieobecność oczywistych pretendentów do drugiej tury, nowe kanały komunikacji z wyborcami oraz udział kandydatów „antysystemowych” sprawiły, że kampania ta była zjawiskiem wyjątkowym w historii ukraińskiego procesu wyborczego.

Dominik Héjj
Komentarze IEŚ 20 (20/2019) ies-komentarze-20-20-2019.pdf Węgry, Serbia, diaspora

15 kwietnia w Serbii, w Suboticy, odbyło się wspólne posiedzenie rządów Węgier i Serbii. Jego gospodarzami byli premierzy Ana Brnabić i Viktor Orbán. Z węgierskiej perspektywy najważniejszym punktem wizyty było zainaugurowanie przez Orbána kampanii wyborczej koalicji Fidesz-KDNP do Parlamentu Europejskiego (PE), adresowanej do diaspory. Prawie wszyscy jej członkowie popierają Fidesz-KDNP.

Jan Muś

Zwycięstwo Stevo Pendarovskiego w wyborach prezydenckich w Republice Północnej Macedonii umacnia perspektywę euroatlantycką tego państwa. Stosunkowo dobry wynik partii opozycyjnej odzwierciedla jednak szereg zagrożeń, przed jakimi stoi obecnie obóz rządzący. Zła sytuacja społeczno-gospodarcza oraz wysokie poparcie, jakie uzyskała w wyborach opozycja, powodują również, że w dalszym ciągu istnieje możliwość odwrócenia kierunku zmian w polityce wewnętrznej i zagranicznej, zrealizowanych w ciągu ostatnich 2 lat przez gabinet premiera Zorana Zaeva.

Konrad Pawłowski

24 marca 2019 r. minęła 20. rocznica rozpoczęcia operacji powietrznej „Allied Force”. Interwencja militarna NATO na trwałe zapisała się w pamięci zbiorowej Serbów i Albańczyków. Ocena przyczyn i skutków interwencji niezmiennie dzieli oba narody. Serbowie podkreślają, że działania Sojuszu były sprzeczne z prawem międzynarodowym, skutkowały ofiarami wśród ludności cywilnej oraz doprowadziły do destrukcji infrastruktury przemysłowej Jugosławii. Kosowscy Albańczycy akcentują humanitarny charakter interwencji NATO, wskazując, że przyczyniła się ona do wyzwolenia prowincji spod władzy Serbii.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 17 (17/2019) ies-komentarze-17-17-2019.pdf Litwa, wybory

Wybory prezydenckie na Litwie, które odbędą się 12 maja 2019 r., wyłonią następcę urzędującej prezydent Dalii Grybauskaitė. Niemal na pewno konieczne będzie przeprowadzenie drugiej tury (26 maja). Największe szanse na wejście do niej mają Gitanas Nausėda, Saulius Skvernelis (obecny premier) i Ingrida Šimonytė. Mimo że w zakresie kompetencji prezydenta pozostaje przede wszystkim polityka zagraniczna, w kampanii dominowała tematyka związana ze sprawami wewnętrznymi, w tym społeczno-gospodarczymi. W odniesieniu do polityki zagranicznej, która jest przedmiotem ogólnolitewskiego konsensu politycznego, wynik wyborów prezydenckich nie powinien przynieść poważniejszych zmian.

Jewhen Mahda*
Komentarze IEŚ 16 (16/2019) ies-komentarze-16-16-2019.pdf Ukraina, wybory, Zełenski

Wynik wyborów prezydenckich na Ukrainie jest w stanie nie tylko zmienić sytuację wewnątrz kraju, ale także, w środowisku międzynarodowym, wpłynąć co najmniej na przestrzeń poradziecką, w której Ukraina pozostaje głównym konkurentem Rosji. Uświadomienie sobie tego faktu przez Kreml i dążenie do odwrócenia sytuacji na własną korzyść będzie determinować wydarzenia, przynajmniej w najbliższym czasie.

 

Damian Szacawa

Wybory parlamentarne w Finlandii, które odbyły się 14 kwietnia 2019 r., zakończyły się niewielkim zwycięstwem Partii Socjaldemokratycznej (SDP) – osiągnęła 17,7% głosów, przy tradycyjnie wysokiej frekwencji wynoszącej 72,1%. W wyniku wyborów w 200-osobowym parlamencie zasiądą przedstawiciele 8 partii. Zwycięstwo SDP jest kolejnym dowodem umiarkowanego wzrostu sympatii lewicowych w państwach nordyckich. Negocjacje koalicyjne nie będę łatwe, zważywszy na brak wyraźnej przewagi którejkolwiek partii, głębokie różnice pomiędzy głównymi partiami w stosunku do reformy systemu emerytalnego oraz toczącą się kampanię wyborczą do Parlamentu Europejskiego.

Agata Tatarenko

„Wielkie Węgry” i „Trianon” to dwa z kilku podstawowych pojęć obecnych w polityce historycznej Węgier. Dzięki silnej pozycji w pamięci kulturowej Węgrów są plastycznym tworzywem dla działań Fideszu i Viktora Orbána, podporządkowanym aktualnym celom politycznym. Wśród nich znajdują się m.in. legitymizacja partii rządzącej i polityka regionalna.

Łukasz Lewkowicz

Zdecydowanym zwycięzcą wyborów prezydenckich na Słowacji okazała się niezależna kandydatka popierana przez koalicję Progresywna Słowacja – Razem-Demokracja Obywatelska (PS-Spolu), Zuzana Čaputová. Największym przegranym stał się wspierany przez rządzącą partię Kierunek-Socjaldemokracja (Smer-SD) wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej Maroš Šefčovič. Kampania wyborcza i wybory odbyły się w atmosferze silnej polaryzacji politycznej i społecznej. Čaputová ma szansę stać się jednym z liderów opozycji. Mimo wielkich oczekiwań wybory prezydenckie zasadniczo nie zmieniają układu sił na słowackiej scenie politycznej.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 12 (12/2019) ies-komentarze-12-12-2019.pdf Estonia, wybory

17 kwietnia 2019 r. estoński parlament (Riigikogu) udzielił Jüriemu Ratasowi (Partia Centrum) pełnomocnictwa do utworzenia nowego rządu. Ratas zachował stanowisko premiera mimo porażki jego partii w wyborach, które odbyły się 3 marca. Stało się tak dzięki zawiązaniu koalicji z prawicową partią Isamaa oraz populistyczną Estońską Konserwatywną Partią Ludową (EKRE). W polityce zagranicznej należy oczekiwać kontynuacji; w szczególności zmianie nie powinny ulec priorytety Estonii w sferze obronności i bezpieczeństwa. Wejście EKRE do rządu może jednak kosztować Partię Centrum utratę poparcia wyborców rosyjskojęzycznych oraz negatywnie wpływać na wizerunek kraju na arenie międzynarodowej.

Jan Muś

2 kwietnia premier Grecji, Alexis Tsipras, wraz z kilkoma ministrami i licznym gronem greckich przedsiębiorców odwiedził Północną Macedonię. Pierwsza w historii wizyta greckiego premiera u północnego sąsiada miała symboliczny charakter i służyła zacieśnieniu więzi pomiędzy obydwoma państwami. Grecy liczą na możliwość zwiększenia inwestycji na północy, natomiast Północna Macedonia z wielu względów ma nadzieję na rzeczywistą poprawę relacji ze swoim sąsiadem. Wspólne posiedzenie obydwu rządów stanowi także nieformalne potwierdzenie porozumienia znad Prespy, kończącego spór wokół nazwy macedońskiego państwa.

Dominik Héjj
Komentarze IEŚ 10 (10/2019) ies-komentarze-10-10-2019.pdf Węgry, wybory

8 kwietnia 2019 roku minął rok od trzeciego z rzędu zwycięstwa koalicji Fidesz-KDNP (Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Ludowa) w wyborach parlamentarnych. Dziewiąty rok sprawowania władzy przez Viktora Orbána nie przyniósł przełomu. Zmiany ustrojowe i gospodarcze są realizacją politycznych planów Orbána, który w exposé inaugurującym obecną kadencję zapowiedział chęć sprawowania władzy aż do 2030 roku. Kondycja opozycji sprzyja takim wizjom.

Jan Muś

Dawny przywódca bośniackich Serbów Radovan Karadžić został skazany za zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione w czasie wojny w byłej Jugosławii. W drugiej instancji sąd międzynarodowy zwiększył wymiar kary do dożywocia. Zakończenie procesu nie wywołało znaczących reakcji na scenie politycznej. Jednak wyrok sądu w Hadze podkreślił raczej, niż zniwelował podziały i animozje powstałe w czasie wojny w Bośni i Hercegowinie. Mimo to pozwala on przywódcom w Serbii oraz w Republice Serbskiej w Bośni i Hercegowinie na wygaszenie tematów, które na scenie międzynarodowej są dla Serbów szkodliwe.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

W 2018 r. państwa bałtyckie zostały uznane za lidera wśród państw UE w walce z rosyjskim wpływem w cyberprzestrzeni według rankingu Kremlin Watch. Estonia, Litwa i Łotwa znalazły się także w czołówce państw najlepiej przygotowanych na zagrożenia informatyczne według raportu National Cyber Security Index 2018 (odpowiednio 3, 6 i 12 miejsce). Państwa bałtyckie są bardzo podatne na tego typu zagrożenia ze względu na ostrą krytykę Rosji, obecność mniejszości rosyjskojęzycznej i jej związki z organizacjami przestępczymi pochodzącymi z Rosji, słabość systemów informatycznych oraz nieświadomość samych użytkowników.

Agata Domachowska

Wraz z początkiem kwietnia zaczął się już trzeci miesiąc organizowanych w Czarnogórze protestów społecznych. Demonstrujący na ulicach miast obywatele Czarnogóry oskarżają władzę o korupcję i konsekwentnie domagają się m.in. ustąpienia prezydenta państwa Milo Đukanovicia, premiera Duško Markovicia oraz powołania rządu technicznego. Są to najbardziej masowe protesty w Czarnogórze od 1989 roku, kiedy to w wyniku tzw. „rewolucji antybiurokratycznej” do władzy doszli młodzi komuniści. Jednym z nich był Milo Đukanović, lider Demokratycznej Partii Socjalistów (DPS), ugrupowania politycznego sprawującego władzę w Czarnogórze niezmiennie od początku lat 90. XX wieku. Obecne protesty mają pokojowy charakter, lecz trudno jest przewidzieć ich dalszy rozwój. Wyzwaniem dla ich organizatorów będzie osiągnięcie chociażby częściowego sukcesu, co pozwoliłoby na podtrzymanie zapału oraz zaangażowania społeczeństwa.

Roman Romantsov

15 grudnia 2018 r. odbył się sobór zjednoczeniowy ukraińskich Kościołów prawosławnych. Do wydarzenia doszło w symbolicznym miejscu – Soborze Mądrości Bożej (Sofia Kijowska) w Kijowie. Na zjeździe powołano Kościół Prawosławny Ukrainy poprzez zjednoczenie Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego, Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (oba uznawane za niekanoniczne) oraz części parafii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego. Na czele nowo utworzonego Kościoła stanął jeden z metropolitów Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego – Epifaniusz (Serhij Dumenko). 6 stycznia 2019 r. ekumeniczny patriarcha Konstantynopola Bartłomiej I nadał Epifaniuszowi tzw. tomos – akt prawny, według którego nowy Kościół Prawosławny Ukrainy został uznany za kanoniczny i autokefaliczny. Jeszcze w październiku 2018 r., przed nadaniem tomosu, patriarcha Konstantynopola Bartłomiej I anulował akt prawny z 1686 r., na podstawie którego patriarchat moskiewski przyjął kijowską metropolię pod swój zarząd. Zgodnie z założeniem obecnych władz Ukrainy utworzenie nowej Cerkwi powinno sprzyjać konsolidacji społeczeństwa ukraińskiego. Jednocześnie duża liczba parafii oraz miejsc sakralnych podporządkowanych Ukraińskiemu Kościołowi Prawosławnemu Patriarchatu Moskiewskiego może doprowadzić do głębokiego rozłamu w społeczeństwie Ukrainy.

Hanna Bazhenova

31 marca 2019 r. na Ukrainie odbyły się kolejne wybory prezydenckie. Wzięło w nich udział 39 kandydatów. 7 kwietnia Centralna Komisja Wyborcza ogłosiła oficjalne wyniki. Do drugiej tury, wyznaczonej na 21 kwietnia, weszli: Wołodymyr Zełenski (30,24% głosów) oraz urzędujący prezydent Petro Poroszenko (15,95%). Frekwencja wyniosła około 62,8%.

Hanna Bazhenova
Komentarze IEŚ 4 (4/2019) ies-komentarze-4-4-2019.pdf Ukraina

Wybory prezydenckie na Ukrainie odbędą się 31 marca 2019 r. Centralna Komisja Wyborcza (CKW) zarejestrowała 44 kandydatów. Ostatecznie na karcie wyborczej znalazło się 39 nazwisk. Rekordowa liczba kandydatów na prezydenta związana jest z tym, że wiele partii politycznych chce zaznaczyć swoją obecność i wysondować elektorat przed wyborami parlamentarnymi, zaplanowanymi na jesień 2019 r. Tak duża liczba chętnych jednocześnie wskazuje na to, że zwycięzcę wyłoni dopiero druga tura.

Roman Romantsov

11 stycznia 2019 r. parlament Republiki Macedonii zatwierdził w Konstytucji zmianę nazwy państwa. Zmiana symbolicznie kończy konflikt z Grecją oraz otwiera Macedonii Północnej drogę do NATO i pozwala na jej przyszłą integrację z Unią Europejską. Porozumienie między Grecją a Macedonią Północną jest jednym z nielicznych przykładów tego rodzaju kompromisów w Europie, kiedy rządy obu państw godzą się na ustępstwa w skomplikowanych kwestiach związanych z polityką historyczną.

Agata Tatarenko

W rezultacie napiętych relacji polsko-izraelskich, spowodowanych wypowiedziami premiera Benjamina Netanjahu i ministra Israela Katza, planowany od kilku miesięcy szczyt V4 w Jerozolimie został zamieniony w serię dwustronnych spotkań premierów Czech, Słowacji i Węgier z premierem Izraela. W ich trakcie rozmawiano o współpracy pomiędzy tymi krajami. Wątek dalszych działań na linii V4 – Izrael nie został poruszony.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik
Komentarze IEŚ 1 (1/2019) ies-komentarze-1-1-2019.pdf Łotwa

23 stycznia 2019 r., w wyniku przedłużających się negocjacji między partiami po wyborach parlamentarnych na Łotwie (6 października 2018 r.), premierem Łotwy został dotychczasowy europoseł Arturs Krišjānis Kariņš, reprezentujący najmniejszą z sejmowych frakcji, centroprawicową „Nową Jedność”. Nowy rząd zapowiada kontynuację dotychczasowych kierunków polityki zagranicznej, w tym wzmocnienie współpracy regionalnej i w ramach UE, a także utrzymanie amerykańskiej obecności wojskowej na Łotwie. W polityce wewnętrznej możemy oczekiwać większej niestabilności związanej z rozbieżnością programów politycznych partii koalicyjnych oraz z udziałem populistów w rządzie.