Komentarze IEŚ

Aleksandra Kuczyńska-Zonik, Jakub Olchowski, Andrzej Szabaciuk

Rosja dąży do wykorzystania każdej możliwości zwiększenia swoich wpływów na obszarze poradzieckim. Efektywnie i na dużą skalę prowadzi przy tym działania w infosferze – ma w tym zakresie doświadczenie i know-how. Rozprzestrzenianie przez Rosję fałszywych informacji stało się łatwiejsze w czasie pandemii. Podejmowane przez nią działania są szeroko zakrojone i zróżnicowane w zależności od obszaru. Celem jest generowanie chaosu, pogłębianie polaryzacji społecznej, obniżanie zaufania społecznego i do instytucji państwowych, a w szerszym wymiarze także do organizacji międzynarodowych i instytucji integracyjnych Zachodu. Jednocześnie ma to służyć poprawie międzynarodowego wizerunku Rosji i odwróceniu uwagi rosyjskiego społeczeństwa od problemów wewnętrznych.

Jan Muś

Wybory w Chorwacji wygrała zdecydowanie Chorwacka Wspólnota Demokratyczna (HDZ). Jej lider – Andrej Plenković – będzie w stanie sformować nową większość parlamentarną i nowy rząd w oparciu o nielicznych koalicjantów pozostawiających mu niezależność w sprawowaniu władzy. Przed rządem chorwackim stoi jednak szereg wyzwań, które w przyszłości mogą zagrozić stabilności politycznej państwa.

Marlena Gołębiowska

Pandemia COVID-19 istotnie wpłynie na handel międzynarodowy – nie tylko w sposób bezprecedensowy zmniejszy się jego wolumen, ale zmianie ulegnie także struktura geograficzna. Z punktu widzenia Polski, ale także szerzej – państw Europy Środkowej i Wschodniej, istotnym trendem w tym zakresie jest potencjalne przejście w kierunku regionalnych łańcuchów dostaw. Stanowi to szansę, z jednej strony, na intensyfikację wewnątrzregionalnych powiązań produkcyjnych i handlowych między tymi państwami, z kolei z drugiej – na zwiększenie ich globalnego potencjału.

Agata Tatarenko

Debata prowadzona wokół pomników na zachodzie Europy i w USA, którą wywołał ruch Black Lives Matter (BLM), przypomniała o doświadczeniu Europy Środkowej w radzeniu sobie z trudnym dziedzictwem historycznym. Konflikty dotyczące pomników i miejsc pamięci w regionie nie są jednak zakończonym procesem, co dobitnie pokazał czesko-rosyjski spór o pomnik marszałka Koniewa oraz powrót na Rynek Staromiejski w Pradze kolumny mariackiej, postawionej przez Ferdynanda III Habsburga, a zburzonej przez prażan po upadku Austro-Węgier. Przykład czeskich konfliktów pomnikowych pozwala zaobserwować, że działania w obszarze polityki pamięci mogą mieć wymiar samorządowy, ogólnopaństwowy oraz międzynarodowy. Mogą być również elementem budowania poparcia społecznego dla partii politycznych.

Barbara Jundo-Kaliszewska*

W maju rząd Litwy zatwierdził wytyczne w sprawie rozwoju telefonii komórkowej piątej generacji (5G) na lata 2020-2025. W celu zapewnienia stopniowego i kontrolowanego rozwoju komunikacji 5G przystąpiono do działań na rzecz przygotowania na Litwie wydajnego środowiska prawnego i inwestycyjnego. Podjęte decyzje są zgodne ze strategią Unii Europejskiej, dotyczącą jednolitego rynku cyfrowego i stworzenia europejskiego społeczeństwa gigabitowego do 2025 r. Litwa aspiruje do roli lidera regionalnego w sferze cyfrowości, dlatego priorytetowo traktuje wdrażanie technologii 5G. Jednak zanim zostaną wdrożone krajowe rozwiązania w kwestii 5G, Litwa musi sprostać wyzwaniom wynikającym nie tylko z obecności barier o charakterze technicznym, ekonomicznym i prawnym, ale także z uwarunkowań międzynarodowych. Składają się na nie: konstruktywny dialog regionalny, wypracowanie spójnej strategii w zakresie zbiorowego bezpieczeństwa państw członkowskich UE i NATO oraz rozwiązanie sporu z Rosją o dostęp do pasm.

Jakub Olchowski

Tegoroczne wybory prezydenckie na Białorusi to najpoważniejsze, jak dotąd, wyzwanie dla Alaksandra Łukaszenki. Niezadowolenie i frustracja, powodowane zarówno sytuacją gospodarczą, jak i brakiem reakcji władz na pandemię, doprowadziły do bezprecedensowej mobilizacji i aktywizacji politycznej społeczeństwa, przy braku zainteresowania sąsiadów (z wyjątkiem Rosji) oraz zachodnich państw i instytucji. Potencjalne zmiany nie muszą być korzystne z punktu widzenia Zachodu czy Polski. Ich beneficjentem może być natomiast Rosja, dla której Łukaszenka jest coraz mniej wygodnym partnerem. Ewentualne odsunięcie go od władzy nie będzie się wiązało ze zwycięstwem sił prozachodnich, a raczej wywodzących się z nomenklatury – i być może powiązanych z Rosją.

Konrad Pawłowski

21 czerwca 2020 r. w Serbii odbyły się przełożone wskutek wybuchu pandemii koronawirusa wybory powszechne, wybory samorządowe oraz wybory do Zgromadzenia Wojwodiny. Zgodnie z przewidywaniami zdecydowane zwycięstwo odniosła rządząca Serbska Partia Postępowa. Największe partie opozycyjne zbojkotowały głosowanie, stwierdzając jednocześnie, że w Serbii nie istnieją warunki do przeprowadzenia wolnych i demokratycznych wyborów parlamentarnych. Tłem wyborów pozostaje przeciągający się konflikt polityczny między władzą i opozycją, a także protesty społeczne przeciwko systemowi władzy funkcjonującemu w Serbii pod rządami SNS i prezydenta Aleksandra Vučicia.

Łukasz Lewkowicz

4 czerwca minęło 100 lat od podpisania traktatu w Trianon, wskutek którego nastąpiła utrata znacznej części terytorium i ludności przez Węgry oraz jednocześnie przyłączenie Słowacji do nowo powstałej Czechosłowacji. Na początku czerwca oficjalne wizyty w Budapeszcie złożyli minister spraw zagranicznych Słowacji Ivan Korčok oraz premier rządu Igor Matovič. Obaj politycy deklarują nowe otwarcie w stosunkach słowacko-węgierskich, które ma polegać m.in. na dynamizacji relacji bilateralnych, zmianach legislacyjnych dotyczących mniejszości narodowych, realizacji wspólnych projektów transgranicznych. Podczas spotkania premiera z przedstawicielami mniejszości węgierskiej pozaparlamentarna Partia Węgierskiej Koalicji (SMK) złożyła memorandum z żądaniem przyznania Węgrom specjalnych praw, co zostało powszechnie skrytykowane przez słowackich polityków.

Marta Drabczuk

Zamrożenie gospodarek polskiej i ukraińskiej na skutek COVID-19, wzrost zatrudnienia cudzoziemców w Czechach, otwarcie niemieckiego rynku pracy dla Ukraińców to tendencje, które rzutują m.in. na polski rynek pracy. Skala migracji zarobkowych wymaga wdrożenia dedykowanych narzędzi integracyjnych, ułatwiających migrantom adaptację w warunkach życia społeczno-gospodarczego w Polsce. Paradoksalnie pandemia gra na korzyść polskich pracodawców, gdyż ukraińscy pracownicy, którzy opuścili Polskę, planują powrót. Jako przewagę nad innymi państwami UE wskazują oni bliskość geograficzną, mentalną, kulturową i językową Polski. Dlatego też, mimo niepewności na polskim rynku pracy, Ukraińcy będą najliczniejszą grupą cudzoziemców wnoszącą wkład w rozwój polskiej gospodarki.

Marlena Gołębiowska

Państwa bałtyckie utrzymują stabilną pozycję wśród najbardziej innowacyjnych państw Europy Środkowej – i czerpią z tego wymierne korzyści. Innowacyjna gospodarka jest bowiem kluczowym instrumentem w kształtowaniu wysokiej jakości życia mieszkańców oraz wzmacnianiu konkurencyjności gospodarek. Szczególnym przypadkiem jest Estonia, postrzegana jako – Dolina Krzemowa nad Morzem Bałtyckim. Poziom i dojrzałość cyfryzacji w Estonii okazały się szczególnie istotne w dobie pandemii COVID-19.

Michał Paszkowski*

Od początku 2020 r. Białoruś prowadzi intensywne działania majce na celu dywersyfikację źródeł i kierunków dostaw ropy naftowej. Podejmowane starania są bezpośrednim efektem wstrzymania przez Rosję na okres trzech miesięcy (styczeń-marzec 2020 r.) eksportu surowca do białoruskich rafinerii. Pomimo wznowienia już dostaw ropy naftowej przez Rosję, władze w Mińsku nie zrezygnowały z planów stworzenia bardziej zróżnicowanej struktury importu tego surowca. Jednym z rozważanych kierunków są dostawy via terminal naftowy w Gdańsku oraz rurociąg Przyjaźń, co oznacza rozpoczęcie współpracy energetycznej z Polską.

Andrzej Szabaciuk

Zbliżające się wybory prezydenckie na Białorusi będą jednymi z najważniejszych w historii tego państwa po 1991 r. Towarzyszyć im będą również szczególne okoliczności, m.in. wyjątkowa pod względem skali i skutków pandemia COVID-19, przeciągający się spór z Federacją Rosyjską o plan integracji w ramach Państwa Związkowego i zasady sprzedaży ropy naftowej, ale także niespotykana od wielu lat aktywność białoruskiej opozycji. Wyjątkowo niskie poparcie społeczne urzędującego prezydenta w połączeniu z piętrzącymi się problemami w polityce wewnętrznej i zagranicznej mogą przynieść daleko idące zmiany w „ostatniej dyktaturze w Europie”.

Michał Paszkowski*

Rosja usilnie dąży do zakończenia budowy gazociągu Nord Stream 2 (NS2), który docelowo miałby znacząco zwiększyć dostawy gazu ziemnego do Europy. Jednak projekt napotyka kolejne trudności. Po sankcjach USA i uznaniu przez niemiecką Federalną Agencję ds. Sieci (Bundesnetzagentur, BNetzA), że brak jest przesłanek do wyłączenia gazociągu NS2 spod dyrektywy gazowej – przed inwestycją trudne czasy. Spodziewać się można, że projekt, w przypadku którego wartość inwestycji kształtuje się na poziomie 10 mld euro, w końcu zostanie zrealizowany i nadal będzie zagrażać państwom z regionu Europy Środkowej i Wschodniej.

Agata Domachowska, Jan Muś, Konrad Pawłowski

W ramach działań podjętych w walce z pandemią COVID-19 państwa Europy Południowo-Wschodniej wprowadziły tymczasowy zakaz wjazdu na swoje terytorium dla cudzoziemców. Wraz z ograniczeniem rozprzestrzeniania się pandemii państwa bałkańskie stopniowo zniosły większość obostrzeń w zakresie przekraczania granic przez obcokrajowców. Otwarcie granic dla ruchu osobowego w okresie letnim stanowi istotne wsparcie dla mocno dotkniętych kryzysem przedsiębiorców z branż turystycznej, hotelarskiej i restauracyjnej, które w przypadku większości państw regionu pozostają istotnymi sektorami gospodarki.

Krzysztof Fedorowicz*

W obliczu coraz częstszych problemów ze swoim najważniejszym sojusznikiem na wschodzie, Białoruś stara się coraz bardziej aktywizować opcję wielowektorowości w polityce zagranicznej. Przejawia się to w poszukiwaniu nowych sojuszników na arenie międzynarodowej. Jednym z nich stał się ostatnio Viktor Orbán – pierwszy premier Węgier, który złożył oficjalną wizytę w Mińsku. Prezydent Alaksandr Łukaszenka, witając go 5 czerwca 2020 r. w Mińsku, stwierdził, że Węgry są najbliższym partnerem Białorusi w Unii Europejskiej.

Damian Szacawa

19 maja odbyło się spotkanie ministrów spraw zagranicznych Rady Państw Morza Bałtyckiego (RPMB). Ze względu na pandemię COVID-19 spotkanie zorganizowano w formie wideokonferencji. W trakcie obrad ministrowie zatwierdzili reformę RPMB, a także poruszyli kwestie współpracy w regionie Morza Bałtyckiego w czasach pandemii COVID-19, zaangażowania młodzieży w sprawy regionu, zmian klimatu oraz zwalczania zorganizowanej przestępczości. Spotkanie miało również na celu podsumowanie kończącej się prezydencji Danii, która trwała od 1 lipca 2019 r. W świetle przyjętych dokumentów, RPMB powinna pozostać centrum dialogu politycznego w regionie Morza Bałtyckiego (RMB).

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Na maj 2020 r. przypadła pierwsza w historii prezydencja Estonii w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Estonia znalazła się w centrum dyplomacji kryzysowej związanej z pandemią COVID-19 i wykorzystała ją do promocji swojego wizerunku jako państwa cyfrowego. Sukcesem prezydencji Estonii było przyciągnięcie szerokiej uwagi państw do kwestii bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni oraz rewizjonistycznej polityki historycznej Rosji. Nie udało jej się natomiast osiągnąć porozumienia w sprawie rezolucji na temat zawieszenia broni w konfliktach w czasie pandemii ze względu na utrzymujący się impas w stosunkach chińsko-amerykańskich.

Agata Domachowska

3 czerwca został powołany nowy rząd w Kosowie. Na jego czele stanął Avdullah Hoti z Demokratycznej Ligii Kosowa (LDK), były wicepremier i minister finansów. Utworzenie drugiego już w tym roku rządu było możliwe dzięki decyzji Trybunału Konstytucyjnego. Były premier Kosowa Albin Kurti wskazuje, że powołanie nowego rządu odbyło się z naruszeniem prawa. Nowy rząd posiada minimalną większość w parlamencie, co niewątpliwie nie będzie mu pomagało w uporaniu się z obecnymi wyzwaniami, tj. negatywnymi skutkami pandemii COVID-19 i wznowieniem dialogu z Serbią.

Dominik Héjj

4 czerwca przypada rocznica zawarcia traktatu w Trianon. Był to dokument podpisany w 1920 r. w pałacu Grand Trianon w Wersalu. Ustalał on na nowo stosunki między Węgrami a państwami Europy po rozpadzie monarchii Austro-Węgier w wyniku I wojny światowej. W myśl zawartych w nim postanowień Węgry zostały okrojone do 1/3 dawnej powierzchni oraz utraciły ok. 63% ludności. Trauma Trianon obecna jest w przestrzeni publicznej i politycznej Węgier, a tematyka związana z tym wydarzeniem zyskała na znaczeniu po 2010 r., tj. od momentu objęcia rządów przez koalicję Fidesz-KDNP. Rozbudzenie pamięci o Trianon stało się jednym z priorytetów Viktora Orbána.

Spasimir Domaradzki*

Podpisanie Traktatu o przyjaźni, dobrosąsiedztwie i współpracy między Bułgarią i Republiką Macedonii miało pozytywny wpływ na rozwiązanie grecko-macedońskiego sporu o nazwę państwa. W traktacie bułgarsko-macedońskim pokładano wielkie nadzieje. Liczono na jakościową zmianę we wzajemnych relacjach, które niezależnie od faktu, że Bułgaria jako pierwsza uznała niepodległość Macedonii, pozostają w cieniu sporów o język, historię i tożsamość. Jednak implementacja postanowień traktatu staje się zakładnikiem wewnętrznej polityki obu państw. Brak zadowalających postępów we wdrażaniu postanowień traktatu doprowadził do usztywnienia stanowisk Bułgarii i Macedonii Północnej, co może mieć niekorzystny wpływ na dynamikę rozpoczynającego się procesu akcesyjnego do Unii Europejskiej.

Jan Muś

Kwestia macedońskiej tożsamości narodowej powróciła na forum międzynarodowe. Stanowisko Bułgarii może skomplikować proces integracji Macedonii Północnej z Unią Europejską, a obecnie grozi eskalacją kolejnego sporu regionalnego o podłożu historycznym. Eskalacja powracającego sporu historycznego może również doprowadzić do spadku poparcia politycznego dla rządzącego Socjaldemokratycznego Związku Macedonii (SDSM) oraz zwycięstwa w zbliżających się wyborach parlamentarnych największej partii opozycyjnej, Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej – Demokratycznej Partii Macedońskiej Jedności Narodowej (VMRO-DPMNE).

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Państwa bałtyckie ze względu na uwarunkowania historyczne i geopolityczne (członkostwo w NATO i UE oraz bezpośrednie sąsiedztwo Rosji) leżą w centrum zainteresowania Rosji, która nadal demonstruje chęć odzyskania utraconych wpływów. Z punktu widzenia Łotwy tradycyjnie pojmowane bezpieczeństwo w wymiarze militarnym nie traci na aktualności, wzrasta jednak rola pozamilitarnych kategorii bezpieczeństwa, takich jak szpiegostwo, cyberzagrożenia i dezinformacja. Rosja znajduje się w centrum zainteresowania służb bezpieczeństwa na Łotwie, jednak coraz więcej uwagi poświęcają one obecności Chin w regionie.

Andrzej Szabaciuk

Od końca 2019 r. Białoruś i Federacja Rosyjska prowadzą intensywne rozmowy na temat przedłużenia kontraktu naftowego. Nie udało się, jak dotąd, osiągnąć pomyślnego rezultatu, gdyż władze Rosji kwestię tę łączą z postępem negocjacji nad pogłębioną integracją w ramach Państwa Związkowego. Władimir Putin wyraził zgodę na sprzedaż ropy naftowej w oparciu o indywidualne kontrakty białoruskich i rosyjskich firm. Początkowo rozwiązanie to było jednoznacznie niekorzystne dla strony białoruskiej, jednak rosyjsko-saudyjski konflikt naftowy oraz pandemia COVID-19 przyniosły znaczące spadki cen na rynku surowców węglowodorowych, co ułatwia władzom Białorusi pozyskiwanie stosunkowo taniej ropy naftowej z różnych kierunków.

Agata Tatarenko

Pod koniec kwietnia 2020 r. rumuński parlament zajął się ustawą, której celem było powołanie autonomicznego regionu, obejmującego tereny zamieszkane przez węgierskojęzyczną grupę etniczną Seklerów. Projekt został odrzucony przez senat. Inicjatywa wywołała jednak szereg kontrowersji na scenie politycznej w Rumunii, w tym przede wszystkim ostre w słowach oświadczenie prezydenta Klausa Iohannisa. Wypowiedź prezydenta spotkała się z krytyką ze strony węgierskiego MSZ oraz rumuńskiej Krajowej Rady ds. Zwalczania Dyskryminacji. Dynamiki całej sprawie dodaje zbliżająca się 100. rocznica podpisania traktatu w Trianon. 4 czerwca 1920 r. w odmienny sposób zapisał się w historii tych dwóch państw: jako powstanie Wielkiej Rumunii i jako koniec Wielkich Węgier.

Marlena Gołębiowska

Kryzysy gospodarcze wiążą się zwykle ze zwrotem w kierunku interwencjonizmu państwowego, a także z aktywniejszą rolą państwa-właściciela. Nie inaczej jest obecnie. Pandemia COVID-19 na nowo otwiera debatę o przedsiębiorstwach państwowych. Z uwagi na historię własności gospodarczej wybrzmiewa ona szczególnie w państwach Europy Środkowej i Wschodniej. Tym bardziej że w regionie coraz częściej słychać zapowiedzi dokapitalizowania państwowych podmiotów, a nawet nacjonalizacji prywatnych. Obecnie mowa głównie o liniach lotniczych.

Krzysztof Fedorowicz*

W polityce zagranicznej Białorusi od kilkunastu lat istotną pozycję zajmują relacje ze Stolicą Apostolską. Mimo delikatnej materii różnic konfesyjnych i istniejących nadal problemów Kościoła katolickiego na Białorusi, polityka Watykanu wobec Mińska, w przeciwieństwie do Unii Europejskiej, była i jest dość prosta, realistyczna i zrozumiała dla białoruskich władz. Dlatego Stolica Apostolska jest dla Białorusi specjalnym partnerem w stosunkach międzynarodowych. Do tego stopnia, że prezydent Łukaszenka dwukrotnie złożył wizytę w Watykanie i coraz częściej pojawiają się informacje o możliwej wizycie papieża na Białorusi. W obliczu postępujących rozbieżności rosyjsko-białoruskich wizyta głowy Kościoła katolickiego na Białorusi byłaby znaczącym i historycznym wydarzeniem w stosunkach międzynarodowych i istotnym wsparciem białoruskiej niezależności.

Damian Szacawa

Wątki ekologiczne są podejmowane w Danii przez szereg partii, zwłaszcza po lewej stronie sceny politycznej. Zawarte w ustawie klimatycznej z grudnia 2019 r. cele polityki klimatycznej Danii są bardzo ambitne, a ich osiągnięcie wymaga znaczących wysiłków w nadchodzących latach. Zdaniem większości partii w parlamencie, kryzys gospodarczy wywołany pandemią COVID-19 nie może usprawiedliwiać zaniechania działań, a transformacja w kierunku zielonej gospodarki może być szansą na wyjście z recesji.

Dominik Wilczewski

Państwa bałtyckie odnotowują pierwsze sukcesy w powstrzymywaniu rozprzestrzeniania się koronawirusa. Chociaż za wcześnie na stwierdzenie, jakie konkretnie działania przyczyniły się do takiego efektu, to kluczowe znaczenie miały na pewno szybko podjęte decyzje o wprowadzeniu restrykcji i gotowość społeczeństw do podporządkowania się ograniczeniom. Utrzymanie intensywności rozszerzania się choroby na podobnym poziomie we wszystkich trzech państwach pozwala na stopniowe znoszenie restrykcji oraz przywrócenie swobodnego przepływu osób przez granice wewnętrzne.

Jan Muś

Konsekwencje COVID-19 w Chorwacji będą zależeć od dwóch aspektów: czasu trwania pandemii oraz skali pomocy Unii Europejskiej. Oczywiste jest jednak, że skutki gospodarcze będą negatywne i poważne. Stanowi to realne zagrożenie dla dominującej Chorwackiej Unii Demokratycznej pod przewodnictwem liberała Andreja Plenkovicia, który pełni funkcję premiera. Z drugiej strony pandemia może służyć jako długo oczekiwany (przez poszczególne grupy interesu) bodziec do wprowadzenia reform w niektórych ważnych obszarach gospodarki kraju. Przyjęty 28 kwietnia krajowy program reform na lata 2020-2021 może stanowić krok w kierunku takiego rozwiązania.

Walenty Baluk

W lutym 2020 r. minęła 6. rocznica agresji Rosji na Ukrainę. Agresja ta zapoczątkowała międzynarodowy konflikt zbrojny, określany również mianem wojny hybrydowej. Analiza politologiczna konfliktu pozwala na pokazanie Ukrainy jako pola rywalizacji między Rosją a Zachodem, a także wskazanie na jego hybrydowe formy w wymiarze ekonomicznym, informacyjnym, kulturowym i militarnym. Jednak szersza perspektywa analizy konfliktu rosyjsko-ukraińskiego nie przesłania jego istoty jako zbrojnego konfliktu między państwami. Na gruncie prawa międzynarodowego działania Rosji na lądzie (Krym, Donbas) i morzu terytorialnym Ukrainy jednoznacznie kwalifikują się jako agresja i okupacja. Kluczem do pokojowego rozwiązania konfliktu jest poszanowanie prawa i ładu międzynarodowego. Pamiętając o dyplomacji, nowe władze Ukrainy postanowiły zintensyfikować działania na tym polu. Otwarte jednak pozostaje pytanie o skuteczność tych inicjatyw.

Szczepan Czarnecki
Komentarze IEŚ 188 (91/2020) ies-komentarze-188-91-2020.pdf Bułgaria, gospodarka, euro

Zastosowane przez rząd Bułgarii środki zapobiegawcze, mające na celu ograniczenie rozwoju pandemii COVID-19, powodują istotne straty w bułgarskiej gospodarce. Według prognoz gospodarczych Komisji Europejskiej PKB Bułgarii w 2020 r. odnotuje największy od 23 lat spadek – o 7,2%. Opracowane przez bułgarskie władze programy stymulacji gospodarczej, na które przeznaczono blisko 4,5 mld BGN (2,3 mld EUR), nie są w stanie zapobiec nadchodzącej recesji. Równocześnie premier Bułgarii Bojko Borisow z centroprawicowej partii GERB jako jedno z długoterminowych rozwiązań służących przeciwdziałaniu kryzysowi wskazał jak najszybsze przystąpienie Bułgarii do europejskiego mechanizmu kursów walutowych (ERM II).

Piotr Oleksy*

Sąd Konstytucyjny Republiki Mołdawii stwierdził, że umowa kredytowa z Federacją Rosyjską, zakładająca pożyczkę w wysokości 200 mln EUR, jest niezgodna z ustawą zasadniczą. Decyzja ta uderza w prezydenta Igora Dodona oraz koalicję rządzącą na wielu płaszczyznach. Ponadto grupa posłów Partii Demokratycznej (PDM), która jest częścią koalicji, opuściła to ugrupowanie. W tym momencie większość rządząca ma tylko cztery głosy przewagi w parlamencie, przy czym zapowiadane są kolejne transfery polityczne. Dynamika po stronie opozycji jest efektem aktywności ugrupowania Pro Moldova, stworzonego przez Andriana Candu, niedawno najbliższego współpracownika oligarchy Vlada Plahotniuca. Stanowi to przeszkodę dla wspólnych działań całej opozycji.

Hanna Bazhenova, Marta Drabczuk, Jakub Olchowski

Tradycja paradnego świętowania w dniu 9 maja rocznicy zwycięstwa nad Niemcami obecna jest już właściwie wyłącznie na obszarze byłego Związku Radzieckiego. Jest to, po części, uzasadnione doświadczeniami historycznymi, w dużej też mierze ukształtowane odgórnie decyzjami politycznymi. Niemniej wyraźny jest także znaczny ładunek emocjonalny, wpływający na zachowania społeczeństw i elit, a także kształtujący tożsamość. Od dłuższego czasu widoczne jest wykorzystywanie Dnia Zwycięstwa jako instrumentu wpływu politycznego i manifestacji ideologicznej – w zależności od aktualnej sytuacji.

Agata Domachowska

Szczyt Unia Europejska – Bałkany Zachodnie w ramach prezydencji Chorwacji w Radzie UE odbył się 6 maja. Unijni przywódcy potwierdzili gotowość UE do pogłębienia relacji z państwami regionu Bałkanów Zachodnich oraz udzielenia pomocy w walce z pandemią COVID-19 i jej negatywnymi skutkami społeczno-gospodarczymi.

Łukasz Lewkowicz

19 kwietnia premier Słowacji Igor Matovič zaprezentował program rządu na lata 2020-2024, który 30 kwietnia został przyjęty przez Radę Narodową Republiki Słowackiej. Do filarów nowego dokumentu należą m.in. działania antykorupcyjne, reforma wymiaru sprawiedliwości, polityka prospołeczna. W zakresie polityki zagranicznej podkreślone zostały jednoznaczna orientacja euroatlantycka Słowacji oraz aktywny udział tego państwa w działaniach Grupy Wyszehradzkiej (V4). Wymieniono Stany Zjednoczone (USA) jako kluczowego sojusznika w zakresie bezpieczeństwa. Planowana jest kontynuacja proeuropejskiej polityki poprzedników. W regionie jako priorytetowe wymienia się przede wszystkim relacje z Czechami, a także z Austrią, Polską i Węgrami. Wspierana przez Słowację ma być również pozostająca poza Unią Europejską (UE) Ukraina. W dokumencie nie wspomina się o Rosji, co wskazuje na chęć zerwania z prorosyjskimi działaniami części polityków poprzedniego rządu.

Michał Paszkowski*

Rozprzestrzenianie się koronawirusa SARS-CoV-2, a w konsekwencji wprowadzone przez poszczególne rządy ograniczenia transportowe (zamknięcie granic, wstrzymanie ruchu lotniczego etc.) wpłynęły na spadek poziomu zapotrzebowania na paliwa na całym świecie. Także w państwach Europy Środkowej i Wschodniej zastosowane obostrzenia spowodowały zmniejszenie natężenia ruchu pojazdów na drogach oraz wstrzymanie transportu lotniczego, co będzie skutkować mniejszymi dostawami paliw i ograniczeniem przerobu ropy naftowej w rafineriach. Mimo pandemii dostępność paliw w regionie jest zapewniona.

Ana-Maria Boromisa*

Wdrożenie Europejskiego Zielonego Ładu wymaga znacznych inwestycji oraz głębokiej transformacji gospodarczej i społecznej. Polska, Republika Czeska i Węgry uważają, że pandemia i jej następstwa nie są odpowiednim czasem dla „zielonych” pomysłów, a gospodarki powinny w pierwszej kolejności się ożywić. Z drugiej strony integracja pakietu bodźców ekonomicznych z Europejskim Zielonym Ładem mogłaby wspierać działalność przedsiębiorstw, wspomagać ożywienie gospodarcze i doprowadzić do czystej ekologicznie rewolucji przemysłowej. Wskazane jest, aby współpraca między najbardziej dotkniętymi regionami, w tym niektórymi regionami Chorwacji i Polski, przyczyniła się do zielonego wzrostu i głębokich zmiany strukturalnych. Pandemia COVID-19 pokazała, że szybkie i radykalne zmiany są możliwe.

Dagmara Moskwa*

Pandemia koronawirusa pokrzyżowała prezydentowi Putinowi plany świętowania 75. rocznicy zakończenia drugiej wojny światowej. Zamysł zorganizowania hucznej parady na placu Czerwonym, z udziałem prominentnych gości z kraju i z zagranicy, legł w gruzach. Jednakże cel, który stał za świętowaniem Dnia Zwycięstwa (konsolidacja społeczeństwa wokół rządzących, podkreślenie potęgi Rosji), Kreml stara się zastąpić ideą wspólnej walki władz i obywateli z nowym wrogiem – koronawirusem COVID-19.

Jakub Olchowski

Mimo kilkunastu tysięcy zakażonych koronawirusem władze Białorusi utrzymują, że nie ma konieczności podejmowania żadnych środków zaradczych. Ta konsekwencja w bezczynności wynika przede wszystkim ze świadomości, że spowolnienie gospodarki, która od dłuższego czasu jest słaba i niestabilna, spowoduje jej upadek. Mogłoby to pociągnąć za sobą upadek władzy, wobec której społeczeństwo jest coraz bardziej nieufne. Mając w perspektywie letnie wybory prezydenckie, odbywające się w warunkach pandemii, oraz niepewną przyszłość relacji z Rosją, która sama zmaga się z wirusem, prezydent Łukaszenka zapewne zrobi wszystko, by utrzymać się przy władzy. Koronawirus może więc przyczynić się do tego, że Białoruś na długo jeszcze pozostanie autorytarna.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Jednym z aspektów toczącej się obecnie dyskusji na temat pandemii COVID-19 jest jej związek z działaniami na rzecz globalnej ochrony środowiska. Z jednej strony mniejsza ilość zanieczyszczeń w powietrzu może wpływać pozytywnie na zdrowie i życie mieszkańców zagrożonych regionów, z drugiej – produkcja plastiku może odsunąć na dalszy plan zakładane cele ograniczenia ilości opakowań z tworzyw sztucznych. W celu pokonania kryzysu ekonomicznego Litwa, Łotwa i Estonia, podobnie jak inne europejskie państwa, rozważają przeprowadzenie znacznych inwestycji. Chociaż długofalowe konsekwencje pandemii dla ochrony środowiska są nadal trudne do przewidzenia, ocenia się, że na dynamikę odbudowy gospodarek po kryzysie będą miały wpływ wprowadzone innowacje i zielone technologie oraz zaangażowanie państw na poziomie zarówno unijnym, jak i krajowym.

Szczepan Czarnecki
Komentarze IEŚ 178 (81/2020) ies-komentarze-178-81-2020.pdf Czechy, COVID-19, Chiny, UE

W obliczu pandemii COVID-19 Republika Czeska stała się zarówno darczyńcą, jak i beneficjentem różnych form pomocy międzynarodowej. Rząd Czech podjął się realizacji szeregu działań pomocowych, skierowanych początkowo do Chin, a następnie do państw członkowskich UE oraz NATO. W marcu 2020 r., w wyniku rozwoju epidemii oraz rosnącego deficytu materiałów ochronnych w Czechach, władze państwa rozpoczęły proces zamówień środków medycznych z Chin. Określanie przez część czeskich polityków zakupu chińskich materiałów medycznych mianem pomocy wywołało krytykę wśród partii opozycyjnych, podkreślających wsparcie udzielone Czechom ze strony Tajwanu. Stopniowy spadek liczby zakażeń w Czechach umożliwił czeskim władzom podjęcie kolejnych działań pomocowych, mających istotne znaczenie wizerunkowe.

Marlena Gołębiowska

Ofensywa wizerunkowa Państwa Środka jako niosącego pomoc w dobie pandemii COVID-19 – słabnie. Mowa tu o dostawie środków ochrony osobistej i sprzętu medycznego do innych państw, która ma przedstawiać Chiny jako hojnego oraz odpowiedzialnego partnera, określanej jako dyplomacja „maseczkowa”. Przebija się natomiast nieufność do chińskiego zaangażowania gospodarczego w Europie – także Środkowo-Wschodniej. Nie dotyczy to jednak wszystkich państw regionu. Chiny skutecznie rozbudowują swoją pozycję m.in. w Serbii.

Marta Drabczuk

Nic nie wskazuje na to, by na Ukrainie epidemia wygasała. Dezorganizacja codziennej rutyny staje się nową normalnością. W społeczeństwie ukraińskim, po fazie odrzucenia i konfrontacji z sytuacją kryzysową, przyszła faza mobilizacji i tworzenia nowych konwencji ładu społecznego. Sytuacja epidemiologiczna nie ominęła także Cerkwi. Walka z epidemią toczy się zarówno w rzeczywistości sacrum, jak i profanum. Ograniczenie praktyk religijnych eskaluje nieufność i napięcia społeczne. Wspólnym mianownikiem dla Cerkwi i władzy na Ukrainie w przeciwdziałaniu epidemii powinna być odpowiedzialność społeczna. Opierając się na poszanowaniu wzajemnej niezależności, powinny one współdziałać dla dobra człowieka.

Hanna Bazhenova

Według stanu na 24 kwietnia 2020 r. (rano) na Ukrainie odnotowano 7647 przypadków zachorowań na COVID-19: 193 z nich były śmiertelne, 601 pacjentów wyzdrowiało. W lutym władze poinformowały, że są w pełni przygotowane do przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się koronawirusa. Wkrótce stało się jednak jasne, że bez wsparcia wolontariuszy, mecenasów i biznesu państwo nie będzie w stanie sobie poradzić. Dlatego wraz z nadejściem epidemii na Ukrainie pojawiło się wiele inicjatyw mających na celu udzielenie pomocy szpitalom, medykom i najsłabszym grupom społecznym.

Krzysztof Fedorowicz*

Zbliżone do siebie powierzchnią i potencjałem demograficznym Litwa i Łotwa prezentują odmienną strategię kształtowania relacji politycznych ze swoim białoruskim sąsiadem. Dla Litwy od kilku lat najważniejszą kwestią w relacjach z Mińskiem jest funkcjonowanie i oddziaływanie elektrowni atomowej w miejscowości Ostrowiec (50 km od Wilna). Tymczasem Łotwa od dłuższego czasu buduje dobre relacje gospodarcze i polityczne z Białorusią, czego ukoronowaniem miała być wizyta prezydenta Łukaszenki w Rydze 3 kwietnia 2020 r. (przełożona na inny termin z powodu pandemii COVID-19).

Konrad Pawłowski

24 marca Rada Unii Europejskiej zdecydowała o otwarciu negocjacji akcesyjnych z Macedonią Północną i Albanią. Decyzja ta potwierdza perspektywę europejską państw Bałkanów Zachodnich oraz jest wyrazem odnowionego konsensusu politycznego w sprawie rozszerzenia na szczeblu UE. Decyzja Rady UE o otwarciu negocjacji stanowi również ważny gest solidarności europejskiej w trudnych czasach pandemii koronawirusa (COVID-19) i prognozowanego kryzysu gospodarczego.

Konrad Pawłowski

27 marca Macedonia Północna stała się 30. członkiem Sojuszu Północnoatlantyckiego. Oznacza to wielki sukces w polityce zagranicznej Macedonii Północnej, która przez lata bezskutecznie dążyła do członkostwa w Sojuszu, zablokowanego wskutek sporu z Grecją w kwestii nazwy państwa. Akcesja do NATO wzmacnia pozycję międzynarodową i bezpieczeństwo zewnętrzne Macedonii Północnej, przyczyni się również do zapewnienia stabilności wewnętrznej państwa. Kolejne już rozszerzenie NATO oznacza także, że region Bałkanów Zachodnich w sensie politycznym i instytucjonalnym staje się coraz bardziej częścią przestrzeni euroatlantyckiej.

Agnieszka Bryc*

Za sprawą społeczności rosyjskojęzycznej, czyli największej grupy imigrantów w Izraelu, a także diaspory żydowskiej w Rosji i na Ukrainie tworzy się specyficzna mozaika współzależności między tymi państwami. Komplikują je interesy bezpieczeństwa oraz powiązania polityczne. Natomiast kontekst tworzą aneksja Krymu w 2014 r., interwencja Rosji w Syrii w 2015 r. oraz potrójne wybory do Knesetu w 2019 i 2020 r.

Karina Paulina Marczuk*

Na początku marca odbyła się wizyta w Polsce księżniczki Małgorzaty, Strażniczki Korony Rumuńskiej, wraz z małżonkiem, księciem Radu. Para książęca przebywała w Warszawie w dniach 4-6 marca 2020 r. Pobyt księżniczki Małgorzaty zbiegł się w czasie z obchodzonym na początku marca w Rumunii świętem wiosny (Mărțișor), podczas którego tradycyjnie obdarowuje się kobiety drobnymi upominkami, oraz celebrowanym w Polsce Dniem Kobiet. Z tego względu głównym punktem wizyty stał się udział księżniczki Małgorzaty w zorganizowanej przez Ambasadę Rumunii w Polsce, Polsko-Rumuńską Bilateralną Izbę Handlowo-Przemysłową (PRBCC) oraz Rumuński Instytut Kultury w Warszawie konferencji Women Leadership Forum. Księżniczka Małgorzata objęła to wydarzenie honorowym patronatem, a ze strony polskiej wzięła w nim udział m.in. minister rozwoju regionalnego Jadwiga Emilewicz.

Piotr Andrusieczko*

Sytuację związaną z rozprzestrzenianiem się pandemii koronawirusa na niekontrolowanej przez Kijów części Donbasu trudno ocenić, ponieważ docierające stamtąd informacje mają charakter fragmentaryczny. Wątpliwości mogą dotyczyć statystyk, które trudno zweryfikować. Biorąc pod uwagę trwającą od 2014 r. wojnę, która tylko pogłębiła występującą już wcześniej zapaść służby zdrowia, oraz słabą kondycję ekonomiczną, „republiki” są nieprzygotowane na gwałtowny wzrost liczby ciężko chorych osób. Zwraca uwagę brak konsekwencji dotyczącej wprowadzonych zasad kwarantanny, które zwłaszcza w pierwszym etapie, na tle Rosji i Ukrainy, okazały się niezbyt rygorystyczne. Pomoc rosyjska będzie miała decydujące znaczenie, ponieważ funkcjonowanie „republik” jest od niej w pełni uzależnione.

Marta Drabczuk*

Widmo kryzysu zawisło nad gospodarką Ukrainy jeszcze przez epidemią koronawirusa. Kwarantanna oraz stan nadzwyczajny wprowadzone przez rząd nasiliły negatywne tendencje, uderzając m.in. w ukraiński biznes. Recesja gospodarcza, oczekiwany spadek PKB, dewaluacja hrywny, wzrost inflacji i bezrobocia to tylko wierzchołek góry lodowej. Z negatywnymi skutkami makroekonomicznymi gospodarka ukraińska będzie musiała się zmierzyć podczas trwania epidemii oraz po jej ustaniu. Rada Najwyższa przyjęła dwie ustawy „antykoronawirusowe” oraz implementuje wsparcie instrumentalne, ale nie opracowała strategicznego długookresowego planu zapobiegania upadkowi gospodarczemu.

Agata Domachowska

W dniu 25 marca, w czasie zmagania się z pandemią COVID-19, Zgromadzenie Kosowa przegłosowało wotum nieufności wobec koalicyjnego rządu premiera Albina Kurtiego po zaledwie 51 dniach od jego powołania. Napięta sytuacja polityczna w Kosowie po raz kolejny uwidoczniła również różnicę zdań pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Unią Europejską.

Agata Tatarenko

Po co najmniej kilku latach sporu władze dzielnicy Praga 6 usunęły pomnik marszałka Iwana Koniewa z przestrzeni miejskiej. Rzeźba ma trafić do nieistniejącego jeszcze Muzeum Pamięci XX wieku. Konflikt wokół miejsca pamięci związanego z historią II wojny światowej wskazuje na pogłębiający się kryzys w reakcjach czesko-rosyjskich, w który dodatkowo zamieszane są władze samorządowe Pragi.

Krzysztof Fedorowicz*

30 marca 2020 r. w Mińsku miało miejsce spotkanie prezydenta Białorusi Alaksandra Łukaszenki z sekretarzem Rady Bezpieczeństwa Andriejem Rawkowem, szefem wywiadu i zastępcą szefa Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Pawłem Tichonowem oraz z ministrem obrony Wiktorem Chreninem. Celem narady było wypracowanie odpowiedniej reakcji na odbywające się w Polsce ćwiczenia wojskowe Defender-Europe 20 z udziałem wojsk Sojuszu Północnoatlantyckiego. Niespodziewanym „sojusznikiem” strony białoruskiej w tej kwestii stała się epidemia COVID-19, która już w trakcie trwania tej operacji doprowadziła do znacznej redukcji obecności sił zbrojnych USA w Polsce.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Jednym z elementów długofalowej polityki klimatyczno-energetycznej Estonii jest zastosowanie nowych technologii przetwarzania łupków bitumicznych, które będą bardziej przyjazne dla środowiska i umożliwią stworzenie nowych miejsc pracy. Alternatywą dla produkcji energii elektrycznej z łupków bitumicznych jest budowa elektrowni jądrowej, zapewniającej ciągłość dostaw energii w przyszłości. W najbliższym dziesięcioleciu technologia jądrowa nie zastąpi tej opartej na łupkach, nie jest jednak wykluczone, że zostanie zastosowana w perspektywie realizacji bardziej ambitnych celów klimatycznych UE.

Jan Muś

Wrażliwość chorwackiej gospodarki na kryzysy międzynarodowe, prezydencja Chorwacji w Radzie Unii Europejskiej, plany związane z przystąpieniem Chorwacji do strefy Schengen i strefy euro oraz zbliżające się wybory parlamentarne w Chorwacji stawiają rząd Andreja Plenkovicia w wyjątkowo trudnej sytuacji. Władze Chorwacji podjęły szereg decyzji mających na celu zapobieżenie rozprzestrzenianiu się wirusa oraz stabilizację gospodarki. Jednak w związku z realizacją tych założeń rząd będzie musiał się zapożyczyć, co z kolei opóźni akcesję Chorwacji do strefy euro.

Marlena Gołębiowska

Wybuch pandemii COVID-19 stał się globalnym testem warunków skrajnych. Obostrzenia związane z utrzymywaniem dystansu społecznego zmusiły świat m.in. do przyśpieszonej „lekcji” w dziedzinie łączności, umiejętności cyfrowych, działań w internecie, informatyzacji przedsiębiorstw i cyfrowych usług publicznych. Paradoksalnie może być to punkt zwrotny w transformacji cyfrowej państw Europy Środkowej w nadchodzących latach.

Hanna Bazhenova

31 marca 2020 r. Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła w drugim czytaniu Ustawę „O wprowadzeniu zmian do niektórych aktów ustawodawczych Ukrainy dotyczących obrotu gruntami rolnymi”. Poparło ją 259 deputowanych. Ostateczny tekst ustawy, która zniosła prawie 20-letnie moratorium na handel gruntami rolnymi, stanowi kompromis między władzą i opozycją, a także między władzą i Międzynarodowym Funduszem Walutowym (MFW). Prawdopodobnie walka o ostateczny kształt reformy rolnej będzie kontynuowana.

Damian Szacawa
Komentarze IEŚ 160 (63/2020) ies-komentarze-160-63-2020.pdf Dania, COVID-19, kryzys, konsensus

6 kwietnia premier Danii Mette Frederiksen przedstawiła plan stopniowego znoszenia obostrzeń, nałożonych 12 marca w celu ograniczenia rozwoju pandemii COVID-19. Przyjęta wówczas strategia działania uzyskała poparcie wszystkich głównych partii w Folketingecie. Pomimo skokowo rosnącego bezrobocia i zapowiadanej recesji gospodarczej spotkała się również z szeroką aprobatą w społeczeństwie.

Agata Domachowska, Jan Muś, Konrad Pawłowski

 Zakłócenia procesów ekonomicznych wynikające z wybuchu pandemii koronawirusa doprowadzą do wyraźnego ograniczenia wzrostu gospodarczego państw Bałkanów Zachodnich (WB6), Chorwacji i Słowenii w 2020 r. Wydatki na walkę z pandemią oraz działania ochronne i stabilizujące w obszarze gospodarki, podjęte w celu przeciwdziałania negatywnym skutkom ekonomicznym pandemii, przyczynią się do wzrostu zadłużenia państw regionu. Na gospodarki analizowanych państw negatywnie wpłynie także prognozowany kryzys gospodarczy w państwach UE. 

Piotr Andrusieczko*

Na zaanektowanym przez Rosję Krymie, w związku z pandemią COVID-19, miejscowe władze stosują się do zaleceń centralnych, a jednocześnie wzorem innych rosyjskich regionów wprowadzają własne ograniczenia. 2 kwietnia prezydent Federacji Rosyjskiej Władimir Putin przedłużył „nieroboczy okres” do końca kwietnia. Oznacza to problemy ekonomiczne dla półwyspu. Rosyjskie kierownictwo Krymu zakładało, że władze federalne przedłużą kwarantannę jedynie o tydzień. Jednocześnie prezydent stwierdził, że to regiony mają decydować, jakie środki zastosować dla ograniczenia pandemii. Dla mieszkańców Krymu istotne jest to, co dzieje się w sąsiednim Kraju Krasnodarskim, gdzie wprowadzono surową kwarantannę, i widać, że rosyjskie władze na półwyspie zdecydowały się na podobne ograniczenia.

Dominik Héjj

W poniedziałek, 30 marca 2020 r., węgierskie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ustawę o przeciwdziałaniu COVID-19. Przyznała ona nadzwyczajne uprawnienia rządowi. Na mocy ustawy uzyskał on prawo do rządzenia za pośrednictwem dekretów, a także zawieszenia parlamentu na czas nieokreślony.

Agata Domachowska

Czarnogóra była ostatnim państwem w Europie, w którym potwierdzono przypadek zarażenia koronawirusem. Jeszcze przed uzyskaniem tej informacji rząd czarnogórski podjął szereg działań przygotowujących państwo i społeczeństwo na pandemię. Zaprezentowano również pakiet gospodarczy, który ma przede wszystkim pomóc przedsiębiorcom przetrwać kryzys. Jednocześnie władze Czarnogóry liczą na wsparcie partnerów zagranicznych w walce z rozprzestrzeniającym się koronawirusem i jego negatywnym wpływem na sytuację społeczno-gospodarczą.

Andrzej Szabaciuk

11 marca 2020 r. Trójstronna Grupa Kontaktowa ds. uregulowania konfliktu na Donbasie podpisała w Mińsku porozumienie m.in. o powołaniu Rady Konsultacyjnej, będącej ciałem doradczym, do którego zaproszono z prawem głosu przedstawicieli samozwańczych władz republik separatystycznych. Informacja o porozumieniu wywołała oburzenie społeczeństwa ukraińskiego i ostrą krytykę prezydenta Wołodymyra Zełenskiego.

Konrad Pawłowski

Władze Serbii początkowo minimalizowały zagrożenie i podkreślały, że w Serbii nie zdiagnozowano przypadków zarażeń koronawirusem SARS-CoV-2 . 6 marca potwierdzono jednak pierwszy przypadek choroby. W tej sytuacji władze podjęły szereg koniecznych działań prewencyjnych i ochronnych. W celu opanowania pandemii 15 marca w Serbii wprowadzony został także stan wyjątkowy, który w istotnym stopniu wpłynął na funkcjonowanie państwa i całego społeczeństwa.

Damian Szacawa

Strategie poszczególnych państw nordyckich wobec rozwoju pandemii SARS-CoV-2 nie są tożsame. Początkowo ograniczono się do monitorowania sytuacji, a następnie dążono do maksymalnego spowolnienia rozwoju pandemii. Wykorzystano do tego różne środki – Finlandia wprowadziła stan nadzwyczajny, Dania i Norwegia zaostrzyły działania w oparciu o specjalne ustawy. Stosunkowo najmniej restrykcyjne kroki podjęła Szwecja. Każde z państw rozpoczęło wdrażanie kosztownych rozwiązań antykryzysowych, których skala waha się od 5,4% do 6,6% PKB za 2019 r.

Dominik Wilczewski

Pierwsze działania zapobiegawcze wobec rozwoju epidemii COVID-19 władze Litwy i Łotwy podejmowały jeszcze w styczniu i lutym 2020 r. Wówczas ograniczały się one głównie do zaleceń dotyczących wyjazdów w rejony zagrożone koronawirusem. Dopiero pojawienie się pierwszych przypadków zachorowań w państwach regionu skłoniło władze do zaostrzenia działań. Obecnie zarówno na Litwie, jak i na Łotwie wprowadzone zostały rozwiązania przypominające te, które zastosowano w Polsce.

Hanna Bazhenova

Według stanu na wieczór 25 marca 2020 r. na Ukrainie odnotowano 145 przypadków zachorowań na COVID-19: pięć z nich było śmiertelnych, jeden pacjent wyzdrowiał. Władze nie wprowadziły jeszcze stanu wyjątkowego, jednak podjęte do tej pory środki są bardzo restrykcyjne. W obecnych warunkach scenariusz zakładający ogłoszenie stanu wyjątkowego wygląda dość realistycznie, tym bardziej że prezydent Wołodymyr Zełenski już potwierdził taką możliwość.

Andrzej Szabaciuk

Obecna pandemia koronawirusa, która odcisnęła swoje piętno na życiu milionów ludzi na całym świecie, została wykorzystana przez część kontrolowanych przez władze na Kremlu mediów do szerzenia paniki i dezinformacji na temat przyczyn i skutków pandemii. Działania te podejmowano przede wszystkim od połowy stycznia do połowy marca 2020 r., kiedy oficjalna liczba osób zakażonych wirusem zaczęła w Rosji szybko rosnąć.

Agata Domachowska

Od dnia, kiedy zostały ogłoszone pierwsze dwa przypadki zarażenia koronawirusem (8 marca), albański rząd konsekwentnie wprowadza kolejne restrykcyjne środki, mające na celu zmniejszenie skali rozprzestrzeniania się tego wirusa w Albanii. Dyscyplinę wśród społeczeństwa mają zapewnić wysokie kary finansowe za nieprzestrzeganie nowych przepisów, a także kontrola ze strony policji i wojska. Premier Edi Rama przedstawił również plan, który ma uchronić albańską gospodarkę przed negatywnymi skutkami kryzysu.

Szczepan Czarnecki

23 marca 2020 r. Parlament Republiki Bułgarii, przy uwzględnieniu częściowego weta prezydenta Bułgarii Rumena Radewa, zatwierdził ustawę wprowadzającą stan wyjątkowy. Pierwotny tekst przyjętej 20 marca ustawy, powstałej w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się zakażeń wirusem SARS-CoV-2, spotkał się z krytyką bułgarskiego prezydenta. Wywodzący się z Bułgarskiej Partii Socjalistycznej prezydent Radew, wyrażając obawy o negatywny wpływ ustawy na gospodarkę i podkreślając możliwe ograniczenie wolności słowa, skierował dokument do parlamentu w celu jego ponownego rozpatrzenia. Podjęta przez Radewa decyzja odnowiła zażegnany na początku marca konflikt prezydenta z premierem Borisowem.

Jakub Olchowski

W obliczu pandemii koronawirusa Mołdawia wprowadziła stan nadzwyczajny, kwarantannę i szereg środków ostrożności. Wydaje się jednak, że były to działania opóźnione, a władze, skupione na wewnętrznych rozgrywkach politycznych, nie są w stanie zapanować nad sytuacją. Szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę, że instytucje państwa są mało efektywne, a znaczna liczba Mołdawian znajduje się poza granicami kraju i ich powrót może dodatkowo zwiększyć ryzyko rozprzestrzeniania się pandemii. Mołdawia będzie się też musiała zmierzyć z konsekwencjami gospodarczymi, których skala jest w tej chwili trudna do przewidzenia.

Szczepan Czarnecki

12 marca 2020 r. w związku ze wzrostem liczby zakażeń koronawirusem SARS-CoV-2 rząd Republiki Czeskiej ogłosił stan wyjątkowy na terenie całego państwa. Podjęte przez rząd środki zapobiegawcze dotknęły blisko 80% czeskich przedsiębiorstw, w dużym stopniu wpływając na stan gospodarki państwa. Znajdująca się dotychczas na ścieżce wzrostu gospodarka Czech poniosła znaczące straty finansowe. Optymistyczne dotąd prognozy gospodarcze na 2020 r., zakładające tempo wzrostu PKB w wysokości 2%, zostały zrewidowane do 0,4%-1,5% w skali roku.

Piotr Oleksy*

16 marca 2020 r. w Republice Mołdawii powstała nowa koalicja rządząca. Utworzyły ją proprezydencka Partia Socjalistów (PSRM) oraz Partia Demokratyczna (PDM), która do niedawna była w pełni kontrolowana przez oligarchę Vlada Plahotniuca. Demokraci dostali pięć ważnych ministerstw w nowym rządzie, którego pracami nadal będzie kierował dotychczasowy premier Ion Chicu. Celem powstania koalicji jest stabilizacja obecnego systemu władzy, uchronienie PDM przed rozpadem, poszerzenie bazy elektoralnej prezydenta Igora Dodona przed końcem pierwszej kadencji oraz uwiarygodnienie rządu w oczach partnerów zagranicznych. Wejście PDM do koalicji nie zmienia wiele w realiach władzy – najsilniejszą figurą polityczną w Mołdawii nadal jest prezydent Dodon, postrzegany jako polityk prorosyjski.

Łukasz Lewkowicz

6 marca zanotowano pierwszy przypadek zarażenia koronawirusem na Słowacji. Mając na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się pandemii, ustępujący rząd Petera Pellegriniego 13 marca wprowadził szereg restrykcji. W weekend zaprzysiężony zostanie koalicyjny rząd Igora Matoviča. Pandemia będzie największym wyzwaniem, przed którym staną nowe słowackie władze w najbliższych miesiącach. Skutki kryzysu ekonomicznego dotkną głównie przemysł samochodowy oraz branże turystyczną, transportową i eventową.

Agata Tatarenko
Komentarze IEŚ 143 (46/2020) ies-komentarze-143-46-2020.pdf Rumunia, COVID-19

16 marca w związku z pandemią COVID-19 władze Rumunii wprowadziły stan wyjątkowy. Zamknięto szkoły i uniwersytety oraz zapowiedziano szereg innych regulacji. Jednocześnie w obliczu zagrożenia centrowy rząd Ludovica Orbana (Partia Narodowo-Liberalna, PNL), który kierował państwem z ograniczonymi uprawnieniami od początku lutego, otrzymał wotum zaufania od rumuńskiego parlamentu.

Jan Muś
Komentarze IEŚ 142 (45/2020) ies-komentarze-142-45-2020.pdf Janez Janša, Słowenia

3 marca parlament Słowenii zaakceptował Janeza Janšę na stanowisko premiera. Z dniem 12 marca objął on – wraz z nowym gabinetem – urząd, zastępując na tym stanowisku Marjana Šarca („Komentarze IEŚ”, nr 113). Przyjęty nowy program rządu zbliża Słowenię do innych państw Europy Środkowej, promujących między innymi aktywną politykę społeczną. W polityce zagranicznej należy oczekiwać współdziałania Słowenii i Węgier na arenie UE oraz ocieplenia stosunków z Chorwacją. Ambitne plany reform zostaną zrewidowane przez epidemię koronawirusa.

Agata Domachowska

17 marca na spotkaniu prezydenta z przedstawicielami partii politycznych w Macedonii Północnej postanowiono o przesunięciu terminu wyborów parlamentarnych. Decyzja ta stanowi odpowiedź na kryzysową sytuację w państwie, zmagającym się ze skutkami pandemii koronawirusa. Obecnie wyzwaniem dla rządu pozostaje poradzenie sobie ze wzrostem liczby osób zakażonych oraz negatywnymi skutkami dla gospodarki.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Władze Estonii podjęły szybkie działania służące ograniczeniu rozprzestrzenienia się koronawirusa SARS-CoV-2, m.in. poprzez wprowadzenie stanu wyjątkowego. Wielu powracających do domów mieszkańców państw bałtyckich utknęło jednak na granicy polsko-niemieckiej. Zamknięcie granic i odmowa tranzytu samochodów osobowych przez Polskę spowodowały szereg trudności i wpłynęły na tymczasowy impas w stosunkach polsko-estońskich.

Dominik Héjj

Od 4 marca 2020 r., czyli od momentu, kiedy zdiagnozowano dwa pierwsze przypadki COVID-19 na Węgrzech, rząd prowadzi politykę mającą na celu zminimalizowanie skutków pandemii koronawirusa na Węgrzech. Podjęte działania są także związane z próbą ograniczenia rozwoju potencjalnego nowego kryzysu migracyjnego.

Marlena Gołębiowska

Bezpośrednie skutki gospodarcze pandemii koronawirusa SARS-CoV-2 to tylko wierzchołek góry lodowej. Koszty finansowe związane z ochroną zdrowia publicznego oraz z tymczasowymi zakłóceniami w działalności firm i instytucji – choć ogromne – stanowią tylko część prognozowanych strat gospodarczych. Równie groźne są skutki długookresowe, pośrednie, wynikające po stronie konsumentów ze spadku zaufania, a po stronie przedsiębiorców i inwestorów z niepewności w otoczeniu biznesowym i na rynkach finansowych. Państwa Europy Środkowej, z których większość przed wybuchem pandemii znajdowała się na ścieżce wzrostu gospodarczego, mogą dotkliwie to odczuć.

Jan Muś

Nowy kryzys polityczny w Bośni i Hercegowinie (BiH) wywołany został decyzją Sądu Konstytucyjnego BiH, który uznał prymat własności państwowej nad regionalną na poziomie entytetów. Stanowcza reakcja Milorada Dodika, przywódcy bośniackich Serbów, obliczona jest na wzmocnienie jego pozycji politycznej, a nie na rozbicie BiH. Taktyczne poparcie bośniackich Chorwatów dla Milorada Dodika nie przełoży się na utworzenie trzeciego, chorwackiego entytetu, pogłębi jedynie wewnętrzny kryzys polityczny i blokadę instytucjonalną BiH.

Hanna Bazhenova

4 marca 2020 r. Rada Najwyższa Ukrainy na nadzwyczajnym posiedzeniu odwołała Gabinet Ministrów Ołeksija Honczaruka i powołała nowy rząd, na czele którego stanął Denys Szmyhal. W skład odnowionego gabinetu wchodzi 15 osób, w tym sześciu przedstawicieli poprzedniego rządu. Cztery stanowiska pozostają nieobsadzone: ministra rozwoju gospodarczego, handlu i rolnictwa, ministra energetyki i ochrony środowiska, ministra edukacji i nauki oraz ministra kultury, młodzieży i sportu. Przed nowym gabinetem stoją bardzo trudne zadania, którym poprzedniemu rządowi nie udało się sprostać.

Dominik Wilczewski

Według informacji przedstawionych przez posła na Sejm Litwy Vytautasa Bakasa Departament Bezpieczeństwa Państwowego (Valstybės saugumo departamentas, VSD) miał w latach 2018-2019 gromadzić informacje o otoczeniu ówczesnego kandydata na prezydenta Gitanasa Nausėdy oraz na temat Vygaudasa Ušackasa, ubiegającego się o nominację w prawyborach prezydenckich w opozycyjnej partii Związek Ojczyzny-Litewscy Chrześcijańscy Demokraci (TS-LKD). Chociaż kierownictwo VSD temu zaprzecza, a czołowi politycy podkreślają swoje zaufanie do służb, wywołany skandal stanie się najpewniej jednym z głównych tematów zbliżającej się kampanii przed wyborami do Sejmu.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Na początku marca łotewskie Państwowe Służby Bezpieczeństwa (Valsts drošības dienesta, VDD) poinformowały opinię publiczną, że 17 lutego 2020 r. wszczęto dochodzenie przeciwko obywatelowi Łotwy podejrzanemu o próbę rekrutacji pracownika VDD do współpracy z Rosją. Celem werbunku miało być pozyskiwanie i przekazywanie rosyjskim służbom specjalnym informacji, które mogły być wykorzystywane wbrew interesom Łotwy. Zarówno na Łotwie, jak i w Estonii Rosja, działając poprzez agencję wywiadu wojskowego (GRU), Federalną Służbę Bezpieczeństwa (FSB) oraz Służbę Wywiadu Zagranicznego (SVR), zainteresowana jest szczególnie dostępem do informacji związanych z polityką zagraniczną i bezpieczeństwa, planowaniem obronnym, siłami zbrojnymi oraz rozwojem uzbrojenia i zdolnościami wojskowymi sąsiadów. Istotą rosyjskich działań wywiadowczych jest pozyskiwanie informacji od osób, które mają do nich dostęp z uwagi na pochodzenie, obszar zamieszkania lub pełnione przez nie funkcje urzędnicze.

Szczepan Czarnecki
Komentarze IEŚ 133 (36/2020) ies-komentarze-133-36-2020.pdf Czechy, Praga, Borys Niemcow

27 lutego 2020 r. w pobliżu ambasady Federacji Rosyjskiej znajdującej się w dzielnicy Bubeneč w Pradze odbyła się uroczystość nadania placowi imienia Borysa Niemcowa. Tego samego dnia władze Pragi upamiętniły postać zamordowanej w 2006 r. rosyjskiej dziennikarki Anny Politkowskiej, nazywając jej imieniem promenadę w miejskiej części Praga 7. Decyzja rady miasta stołecznego, dotycząca upamiętnienia w przestrzeni miejskiej Pragi zamordowanych rosyjskich opozycjonistów, wywołała krytykę lewicowych i prawicowych polityków, ukazując silną polaryzację czeskiej sceny politycznej. Podejmowane przez władze miejskie działania w przestrzeni symbolicznej miasta wpisują się w realizowany przez Czeską Partię Piratów proeuropejski dyskurs polityczny.

Hanna Bazhenova

21 lutego 2020 r. premier Ołeksij Honczaruk przedstawił Radzie Najwyższej sprawozdanie z pracy Gabinetu Ministrów Ukrainy w 2019 r. Wśród głównych osiągnięć rządu wymienił obniżenie opłat za energię cieplną, uruchomienie programu tanich kredytów dla biznesu, wyeliminowanie wrogich przejęć przedsiębiorstw, sukcesy w zwalczaniu korupcji na najwyższych szczeblach władzy i zwiększenie zaufania międzynarodowych inwestorów. Formalnie rzecz biorąc, rząd nie może być zmieniony do października 2020 r., jednak w praktyce możliwość taka istnieje.

Łukasz Lewkowicz

29 lutego na Słowacji odbyły się wybory parlamentarne. Niekwestionowanym zwycięzcą okazała się centroprawicowa partia Zwyczajni Ludzie i Niezależne Osobistości (OĽaNO) Igora Matoviča, która otrzymała 1/4 oddanych głosów. Dotychczas rządząca partia Kierunek-Socjaldemokracja (Smer-SD) znalazła się na drugim miejscu, co pokazuje, że będzie silnym liderem opozycji. Na czwartym miejscu znaleźli się nacjonaliści z Partii Ludowej Nasza Słowacja (ĽSNS) z dużo słabszym wynikiem niż zakładano w sondażach przedwyborczych. Wielkim przegranym wyborów okazała się liberalna koalicja Progresywna Słowacja-Razem-Demokracja Obywatelska (PS-Spolu), której zabrakło niecałe 1000 głosów do przekroczenia progu wyborczego. Do nowego parlamentu nie wejdą również partie dotychczasowej koalicji rządzącej: Słowacka Partia Narodowa (SNS) oraz Most-Híd, działająca na rzecz współpracy Słowaków i mniejszości węgierskiej. Wyniki wyborów pokazują, że przyszły rząd Słowacji będzie tworzyć szeroka koalicja centroprawicowa.

Damian Szacawa

Wzrost wpływu Chin na globalny porządek międzynarodowy i euroatlantycki system bezpieczeństwa będzie stanowił wyzwanie dla wielu państw. Proces ten został dostrzeżony w strategiach polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Danii i Norwegii, szczególnie zainteresowanych polityką Chin i rozwojem sytuacji na obszarze północnego Atlantyku i w regionie Arktyki, które mają dla nich znaczenie strategiczne. Biorąc pod uwagę aktualne priorytety i zaplanowane w budżetach obu państw wydatki na cele obronne, może to skutkować zmianą skali zaangażowania w regionie Morza Bałtyckiego (RMB).

Agata Domachowska

18 lutego 2020 r. odbyła się uroczysta inauguracja piątego z kolei prezydenta Republiki Chorwacji. Został nim Zoran Milanović – były premier i przywódca Socjaldemokratycznej Partii Chorwacji (SDP). W odróżnieniu od poprzednich uroczystości inauguracyjnych obecna była zdecydowanie skromniejsza. W najbliższych miesiącach nowy prezydent będzie się musiał zmierzyć ze współpracą z rządem Chorwackiej Wspólnoty Demokratycznej (HDZ), stanowiącej głównego konkurenta dla SDP w tegorocznych wyborach parlamentarnych.

Jakub Olchowski

Prezydent Turcji odwiedził Ukrainę, gdzie został ciepło przyjęty. Podczas wizyty po raz kolejny podkreślił, że Turcja wspiera integralność terytorialną Ukrainy i krytycznie odnosi się do polityki Rosji. Jednak w rzeczywistości eksponowanie rozdźwięków turecko-rosyjskich miało służyć realizacji interesów Turcji w kontekście konfliktu syryjskiego. Turcja nie zerwie współpracy z Rosją, natomiast Ukrainę traktuje instrumentalnie, jako jeden z elementów w swojej strategii rozszerzania wpływów.

Dominik Héjj

Od początku lutego 2020 r. premier Węgier Viktor Orbán brał udział w spotkaniach z europejskimi politykami, w czasie których zabiegał o poparcie m.in. w sprawie nowej perspektywy budżetowej UE na lata 2021-2027. Nie bez znaczenia pozostaje także przyszłość i pozycja Fideszu w ramach Europejskiej Partii Ludowej (EPL) – od marca 2019 r. jest bowiem zawieszony w prawach członka tego ugrupowania. Szansą na przepustkę do głównego nurtu UE może stać się poparcie Węgier dla Europejskiego Zielonego Ładu (EZŁ).

Andrzej Szabaciuk

Cykliczna Monachijska Konferencja Bezpieczeństwa stanowi forum wymiany poglądów na temat kluczowych wyzwań bezpieczeństwa międzynarodowego. Z tego powodu była dobrym miejscem do podsumowania procesu implementacji ustaleń zorganizowanego w Paryżu szczytu w formacie normandzkim. Tegoroczna edycja konferencji przebiegała w cieniu kontrowersyjnego planu „12 kroków na rzecz większego bezpieczeństwa na Ukrainie i w regionie euroatlantyckim”, przygotowanego bez udziału strony ukraińskiej.

Łukasz Lewkowicz
Komentarze IEŚ 125 (28/2020) ies-komentarze-125-28-2020.pdf trójmorze, USA

15 lutego, podczas 56. Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa, sekretarz stanu Mike Pompeo ogłosił, że Stany Zjednoczone (USA) zamierzają przekazać państwom Europy Środkowo-Wschodniej zaangażowanym w Inicjatywę Trójmorza (TSI) do 1 mld dol. na inwestycje energetyczne. Środki te zostaną przekazane przez specjalną agencję rządową przy wsparciu Kongresu USA. Pojawienie się strony rządowej wspierającej inwestycje stanowi ważny sygnał dla potencjalnych inwestorów, którzy poszukują korzystnych ekonomicznie projektów, gwarantowanych przez rządy zainteresowanych państw. Pokazuje również polityczne zainteresowanie USA regionem w kontekście zbliżającego się szczytu 17+1.

Jan Muś
Komentarze IEŚ 124 (27/2020) ies-komentarze-124-27-2020.pdf Chorwacja, CEFTA

Handel Chorwacji z państwami Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (Central European Free Trade Agreement, CEFTA) rośnie szybciej niż z państwami Unii Europejskiej. Stanowi to wynik tradycyjnego gospodarczego zaangażowania Chorwacji na rynkach Europy Południowo-Wschodniej oraz stosunkowo dobrej znajomości tych rynków przez chorwackich przedsiębiorców. Przyczynia się do tego także wzrost gospodarczy na obszarze CEFTA. Z drugiej strony, uczestnictwo części państw CEFTA w innych inicjatywach zmierzających do dalszej integracji gospodarczej regionu z rynkami zewnętrznymi, jak „małe Schengen” czy Euroazjatycka Unia Gospodarcza, nie wpłynęło znacząco na dynamikę handlu z Chorwacją.

Agata Tatarenko

W dniach 17-18 lutego 2020 r. miała miejsce wizyta premiera Republiki Czeskiej Andreja Babiša w Estonii. Andrej Babiš spotkał się z premierem Estonii Jürim Ratasem oraz przewodniczącym parlamentu Estonii Hennem Põlluaasem. Odwiedził też NATO Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence (CCDCOE) i e-Estonia Briefing Centre. Tematy rozmów zdominowały kwestie związane z digitalizacją i cyberbezpieczeństwem.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Celem Rail Baltica jest zintegrowanie państw bałtyckich z europejską siecią kolejową. Oprócz poprawy mobilności, jakości usług kolejowych i dostępu do nich projekt ma się także przyczyniać do rozwoju biznesu, turystyki oraz wzrostu wymiany towarów w regionie. Jednak opublikowany w grudniu 2019 r. audyt z realizacji inwestycji stawia pod znakiem zapytania możliwość ukończenia projektu w zakładanym terminie. Obecnie Litwa, Łotwa i Estonia muszą skoncentrować działania na poprawie efektywności zarządzania projektem, procedurach przetargowych i strukturze własności. Zwiększeniu mobilizacji będzie sprzyjała obawa przed ograniczeniem finansowania w kolejnym długoterminowym budżecie UE.

Konrad Pawłowski

3 lutego 2020 r. Zgromadzenie Kosowa udzieliło poparcia rządowi koalicyjnemu Ruchu „Samostanowienie!” (Lëvizja VETËVENDOSJE!) i Demokratycznej Ligii Kosowa (Lidhja Demokratike e Kosovës, LDK), na czele którego stanął wieloletni lider Vetëvendosje Albin Kurti. Powstanie rządu koalicyjnego z udziałem Vetëvendosje oznacza, że stery władzy w państwie znalazły się w rękach partii politycznej, która do tej pory nie rządziła i nierzadko określana była mianem ugrupowania populistycznego i nacjonalistycznego.

Jakub Olchowski

27 stycznia prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski po raz drugi odwiedził Polskę, gdzie wziął udział w uroczystościach 75. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau. Przebieg wizyty, spotkanie Zełenskiego z prezydentem Andrzejem Dudą, a także wcześniejsze gesty strony ukraińskiej mogą wskazywać na dążenie władz Ukrainy do poprawy relacji z Polską. Wpływ na to mają prawdopodobnie problemy, z jakimi Ukraina boryka się tak w stosunkach międzynarodowych, jak i w odniesieniu do sytuacji wewnętrznej.

Andrzej Szabaciuk

7 lutego 2020 r. w Soczi miało miejsce kolejne na przestrzeni ostatnich kilku tygodni spotkanie prezydentów Rosji i Białorusi, dotyczące negocjacji kontraktów gazowych i naftowych oraz planu pogłębionej integracji w ramach Państwa Związkowego. Rozmowy zakończyły się połowicznym sukcesem Alaksandra Łukaszenki. W ich trakcie udało się określić warunki zakupu przez Białoruś gazu ziemnego. Ustalono także, że Białoruś będzie kupowała ropę z Rosji po cenach rynkowych.

Agata Domachowska

5 lutego 2020 r. Komisja Europejska zaprezentowała propozycje dotyczące przyspieszenia procesu akcesyjnego państw Bałkanów Zachodnich. Proces ten ma być bardziej dynamiczny, strategiczny, a przede wszystkim – wiarygodny. Zmiany dotyczyć mają procesu akcesyjnego Albanii i Macedonii Północnej. Dla Serbii i Czarnogóry będą one opcjonalne.

Konrad Pawłowski

W październiku 2019 r. w Republice Kosowa odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne. Zwycięzcą wyborów okazała się opozycyjna partia polityczna Ruch „Samostanowienie!” (Lëvizja VETËVENDOSJE!). Przedłużające się negocjacje w kwestii utworzenia powyborczej koalicji Vetëvendosje i Demokratycznej Ligi Kosowa (Lidhja Demokratike e Kosovës, LDK) spowodowały, że powołanie nowego rządu nastąpiło dopiero 3 lutego 2020 r. Powstanie rządu koalicyjnego Vetëvendosje-LDK oznacza, że w skład rządu Kosowa po raz pierwszy od lat nie weszła żadna z partii byłych partyzantów.

Marlena Gołębiowska

Inicjatywa Trójmorza – projekt oparty początkowo na luźnej koncepcji geopolitycznej – przeradza się w skuteczną formę regionalnej współpracy gospodarczej. Wyrazem tego jest m.in. wspólny indeks giełdowy – CEEplus, który ma za zadanie pokazać atrakcyjność inwestycyjną regionu. O możliwościach i korzyściach, jakie oferuje inwestorom oraz państwom Europy Środkowo-Wschodniej, rozmawiano podczas ostatniego Światowego Forum Ekonomicznego w szwajcarskim Davos.

Andrzej Szabaciuk

31 stycznia i 1 lutego 2020 r. miała miejsce wizyta sekretarza stanu USA Michaela Pompeo na Ukrainie i Białorusi. W trakcie spotkań w Kijowie i Mińsku Pompeo zadeklarował, że Stany Zjednoczone będą wspierały Ukrainę i Białoruś w staraniach o zachowanie „suwerenności” i „niepodległości”, mogą także zabezpieczyć całość białoruskiego zapotrzebowania na ropę naftową. Na przebiegu wizyty cieniem położył się jednak skandal związany z wywiadem, którego sekretarz stanu udzielił 24 stycznia reporterce National Public Radio.

Roman Romantsov

Inicjatywa pierwszego spotkania prezydentów Białorusi i Ukrainy, które odbyło się podczas II Forum Regionów Białorusi i Ukrainy w Żytomierzu, wyszła od Alaksandra Łukaszenki. Prezydenci omówili stan i perspektywy stosunków między oboma państwami, a także poruszyli kwestię rozwiązania konfliktu zbrojnego na Donbasie. Biorąc pod uwagę obecny stan stosunków ukraińsko-białoruskich, należy oczekiwać, że prezydent Łukaszenka będzie wykorzystywać „ocieplenie relacji” z Zełenskim we własnej polityce zagranicznej.

Jan Muś

27 stycznia premier Słowenii Marjan Šarec ogłosił swoją dymisję po tym, jak minister finansów Andrej Bertoncelj ustąpił z zajmowanego stanowiska. Bezpośrednią przyczyną dymisji ministra była różnica zdań dotycząca finansowania ubezpieczenia zdrowotnego. Dotychczasowa koalicja składała się z pięciu partii i nie miała większości w parlamencie. Wcześniejsze wybory będą korzystne dla ustępującego premiera i jego partii Lista Marjana Šarca (LMŠ). Powierzenie misji utworzenia nowego, tymczasowego rządu przywódcy prawicowej Słoweńskiej Partii Demokratycznej (SDS) Janezowi Janšy obniży znacząco szanse partii centrolewicowych na utrzymanie władzy po wyborach parlamentarnych.

Oleksandra Iwaniuk*

15 stycznia w Internecie pojawiły się nagrania z kilku spotkań premiera Ukrainy Ołeksija Honczaruka z wysokiej rangi urzędnikami. Premier prosił o pomoc w wyjaśnieniu prezydentowi tego, co się ostatnio dzieje w ukraińskiej gospodarce. Najwięcej kontrowersji wzbudziły jednak słowa premiera o prymitywnym rozumieniu przez Wołodymyra Zełenskiego procesów gospodarczych oraz stwierdzenie, że sam premier także się na gospodarce nie zna. Po wycieku nagrań Honczaruk podał się do dymisji, której prezydent nie przyjął. Niewykluczone, że sprawa ta stanowi element nasilającego się konfliktu między Zełenskim a Kołomojskim.

Hanna Bazhenova

Ołeksij Honczaruk stoi na czele rządu Ukrainy od końca sierpnia 2019 r. Jednak już 17 stycznia 2020 r. złożył wniosek o dymisję. Prezydent Wołodymyr Zełenski postanowił nie kierować rezygnacji do Rady Najwyższej i dał premierowi drugą szansę pod warunkiem, że rozwiąże problemy, które dotykają społeczeństwo. Tylko skuteczne przeprowadzenie reform makroekonomicznych i stworzenie sprzyjającego klimatu biznesowego pozwoli obecnemu rządowi utrzymać się przy władzy.

Szczepan Czarnecki

13 stycznia 2020 r. rząd Republiki Czeskiej zatwierdził krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030. Przygotowany przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu dokument wprowadza zmiany dotyczące wykorzystania poszczególnych paliw w strukturze produkcji i konsumpcji energii względem założeń wyznaczonych w koncepcji energetycznej państwa z 2015 r. Program nowo przyjętej strategii zakłada wzrost udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii w ciągu dziesięciu lat. Przyjęcie planu energetyczno-klimatycznego w jego ostatecznej formie zostało zakwestionowane przez organizacje pozarządowe oraz grupę senatorów z czterech klubów senackich.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik, Dominik Wilczewski

W odpowiedzi na oskarżenia, w których Władimir Putin zarzuca Polsce współpracę z nazistowskimi Niemcami i udział w Holokauście, parlamentarzyści Łotwy i Estonii potępili rosyjskie próby reinterpretacji historii II wojny światowej. Solidarność z Polską wykazał także prezydent Litwy Gitanas Nausėda, który zrezygnował z uczestnictwa w Światowym Forum Holokaustu w Jerozolimie. Rosja wykorzystuje wrażliwe kwestie historyczne do wzmocnienia swojej pozycji w regionie, jednak społeczeństwa Litwy, Łotwy i Estonii stają się coraz bardziej odporne na manipulowanie faktami historycznymi. Obecnie działania tych państw mają na celu zwrócenie uwagi społeczności międzynarodowej na prawdziwą rolę Związku Radzieckiego w II wojnie światowej.

Marlena Gołębiowska

Komisja Europejska w ramach mechanizmu ostrzegania – przyjętego przez UE po ostatnim kryzysie finansowym – zaleca przyjrzeć się kilkunastu gospodarkom. „Silną reprezentację” mają wśród nich państwa członkowskie, które najpóźniej przystąpiły do UE – Bułgaria, Rumunia i Chorwacja. KE sygnalizuje m.in. niepokojącą sytuację na rynku pracy: uciążliwy brak wykwalifikowanych pracowników w Bułgarii, groźne skutki silnego wzrostu płac w sektorze publicznym w Rumunii i niepokojąco niski wskaźnik aktywności zawodowej w Chorwacji. Wśród gospodarek budzących zastrzeżenia KE nie ma Polski.

Łukasz Lewkowicz
Komentarze IEŚ 107 (10/2020) ies-komentarze-107-10-2020.pdf Słowacja, Ján Kuciak

13 stycznia rozpoczął się na Słowacji główny proces czterech podejrzanych o zlecenie i wykonanie zabójstwa na dziennikarzu śledczym Jánie Kuciaku. Zarzuty postawiono m.in. kontrowersyjnemu przedsiębiorcy Mariánowi Kočnerowi, którego nieprzejrzyste interesy opisywał Kuciak. Śmierć dziennikarza spowodowała w całej Słowacji masowe demonstracje, które przyczyniły się do jednego z największych kryzysów politycznych po 1989 r. Śledztwo ujawniło bliskie relacje słowackich polityków ze zorganizowanymi grupami przestępczymi i biznesem.

Agata Domachowska

8 stycznia 2020 r. w Czarnogórze zaczęła obowiązywać ustawa o wolności wyznania. Jej przyjęcie wywołało liczne protesty społeczne i doprowadziło do ponownych napięć na linii Podgorica – Belgrad. Serbska Cerkiew Prawosławna (SPC), zdecydowany przeciwnik ustawy, określa jej przyjęcie jako atak na mienie cerkiewne i próbę jego bezprawnego przejęcia. Władze Czarnogóry konsekwentnie odrzucają oskarżenia i podkreślają, że ustawa wychodzi naprzeciw od dawna istniejącej potrzebie uregulowania relacji na linii państwo – wspólnoty religijne.

Dominik Héjj

1 stycznia 2020 r. minął rok, od kiedy w prawie pracy zaczęły obowiązywać zmiany, które w publicznym dyskursie zostały określone mianem „ustawy niewolniczej” (węg. rabszolgatörvény). Zmiany w kodeksie pracy miały w opinii rządu, po pierwsze, podnieść atrakcyjność Węgier jako państwa, w którym opłaca się inwestować, a po drugie, doprowadzić do pokonania największej przeszkody w rozwoju gospodarczym, tj. chronicznego deficytu siły roboczej. Natomiast w opinii przeciwników tego stanowiska ustawa miała na celu legalizację wyzysku pracowników, a jej uchwalenie służyło jedynie międzynarodowym korporacjom.

Andrzej Szabaciuk

Prowadzone przez Rosję i Białoruś negocjacje dotyczące pogłębienia integracji w ramach Państwa Związkowego utknęły w martwym punkcie. Władze na Kremlu naciskają na akceptację wynegocjowanych map drogowych, których implementacja oznacza istotne ograniczenie niezależności gospodarczej i politycznej Białorusi. Rozmowy w sprawie pogłębionej integracji powiązane są z renegocjacją kontraktów naftowych i gazowych, kluczowych z punktu widzenia gospodarki Białorusi.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Wzrastające zainteresowanie Estonii regionem Arktyki wynika z jej położenia geograficznego oraz z pojawiających się w Arktyce nowych wyzwań, związanych ze zmianami klimatycznymi i aktywnością mocarstw w regionie. Do priorytetów polityki zagranicznej Estonii w regionie Arktyki należy uzyskanie statusu obserwatora w Radzie Arktycznej, który umożliwi jej większe zaangażowanie w kwestie bezpieczeństwa, gospodarki i nauki. Pozwoli to Estonii na kształtowanie jej bezpośredniego otoczenia oraz poprawę widoczności państwa na arenie międzynarodowej.

Konrad Pawłowski
Komentarze IEŚ 102 (5/2020) ies-komentarze-102-5-2020.pdf Serbia, Rosja

Ujawnione na nagraniu z udziałem byłego zastępcy attaché wojskowego Federacji Rosyjskiej Gieorgija Klebana działania służb rosyjskich na terytorium Serbii (zob. Komentarze IEŚ, nr 101) podważyły oficjalny obraz stosunków serbsko-rosyjskich. Pokazały również, że ostentacyjnie przyjacielskie relacje na linii Belgrad – Moskwa nie są wcale tak dobre, jak podkreślają politycy w obu państwach.

Konrad Pawłowski
Komentarze IEŚ 101 (4/2020) ies-komentarze-101-4-2020.pdf Serbia, Kleban, Rosja

W dniu 17 listopada 2019 r. w serwisie internetowym YouTube opublikowane zostało anonimowo nagranie wideo, na którym widać, jak rosyjski dyplomata Gieorgij Kleban, zastępca attaché wojskowego Federacji Rosyjskiej w Serbii, odbiera torbę od emerytowanego podpułkownika Wojsk Serbii i wręcza mu plastikową torbę, w której znajduje się koperta z pieniędzmi. O nagraniu drogą internetową zostały poinformowane media. Jakkolwiek całe wydarzenie zmąciło tradycyjny obraz stosunków serbsko-rosyjskich, obie strony publicznie zadeklarowały, że incydent nie zaszkodzi przyjacielskim relacjom między Serbią i Rosją.

Konrad Pawłowski

W połowie września 2019 r. wybuchła w Serbii jedna z największych afer ostatnich miesięcy. Sprawa sprzedaży broni produkowanej w fabryce Krušik w miejscowości Valjevo zyskała międzynarodowy rozgłos i konsekwentnie przyciąga uwagę serbskiej opinii publicznej. Afera ta pogłębia również kryzys polityczny w Serbii. W efekcie na kilka miesięcy przed wyborami parlamentarnymi rządząca nieprzerwanie od 2012 r. Serbska Partia Postępowa mierzy się z największym skandalem, sięgającym najwyższych kręgów władzy. Z kolei partie opozycyjne, zrzeszone w ramach Sojuszu dla Serbii, wykorzystują sprawę Krušika oraz inne ujawniane afery do walki politycznej z obozem władzy.

Jan Muś

Wybory prezydenckie w Chorwacji zakończyły się porażką rządzącej Chorwackiej Wspólnoty Demokratycznej (HDZ). Przebieg kampanii wyborczej wskazuje na wysoki koszt polityczny działań rządu HDZ oraz ogólne zniechęcenie społeczne do elit politycznych. Pojawienie się niezależnych kandydatów, szczególnie po prawej stronie sceny politycznej, wzmogło retorykę nacjonalistyczną i polaryzację polityczną chorwackiego społeczeństwa. W nadchodzącym roku należy spodziewać się zdecydowanej przedwyborczej rywalizacji politycznej o przywództwo w HDZ oraz ostrej kampanii wyborczej do chorwackiego parlamentu.

Agata Domachowska

Po ponownej odmowie dotyczącej rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych do UE z Macedonią Północną i Albanią premier Macedonii Zoran Zaev ogłosił plan przeprowadzenia przyspieszonych wyborów parlamentarnych na wiosnę 2020 r. Ze względu na silne podziały społeczne oraz niedawno ujawnione afery korupcyjne, godzące w wizerunek obecnego rządu, wynik wyborów pozostaje niepewny.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik, Damian Szacawa, Dominik Wilczewski

Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) jest dla państw bałtyckich podstawowym gwarantem bezpieczeństwa oraz silnych więzi transatlantyckich ze Stanami Zjednoczonymi. Poglądu tego nie zmieniły również trwające wewnątrz NATO dyskusje na temat przyszłego kształtu Sojuszu i identyfikacji zagrożeń zewnętrznych. Ustalenia 30. spotkania przywódców państw i szefów rządków państw członkowskich NATO w Londynie (3-4 grudnia 2019) potwierdziły to stanowisko. Dalsze działania państw bałtyckich nakierowane będą na zwiększanie politycznej spójności wewnątrz Sojuszu oraz wzrost jego zdolności bojowych na wschodniej flance NATO.

Oleksandra Iwaniuk*

31 grudnia 2019 r. wygasa dziesięcioletni kontrakt gazowy między Ukrainą a Rosją, obejmujący kwestie przesyłu gazu do państw Unii Europejskiej poprzez ukraińskie gazociągi. Do czasu uruchomienia Nord Stream 2 oraz TurkStream 40% zapotrzebowania UE na gaz dostarczane jest przez Rosję właśnie poprzez ten system. Negocjacje dotyczące nowego kontraktu zbiegły się w czasie z ożywieniem dialogu wokół przyszłości Donbasu na tle możliwego zbliżenia Zachodu z Rosją.

Andrzej Szabaciuk

Szczyt paryski jest pierwszym spotkaniem w formacie normandzkim od 2016 r. Zwołano go z inicjatywy prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego, który już w czasie kampanii wyborczej jednoznacznie deklarował chęć zakończenia konfliktu na Donbasie. Duże oczekiwania rozbudzone przez wypowiedzi Zełenskiego nie zostały w pełni zaspokojone. Ukraina i Federacja Rosyjska nie doszły do porozumienia w kluczowych kwestiach spornych.

Konrad Pawłowski

Na przestrzeni ostatniego roku w Serbii, Czarnogórze i Albanii miały miejsce protesty społeczne. Demonstracje w Albanii i Czarnogórze wygasły do połowy 2019 r. Protesty w Serbii są wprawdzie kontynuowane, wyraźnemu zmniejszeniu uległa jednak liczba uczestników demonstracji. Jakkolwiek trudno pominąć polityczny kontekst protestów, pozostają one przede wszystkim wyrazem sprzeciwu obywateli wobec rządzących elit politycznych, oskarżanych o systemowe „zawłaszczenie” państwa oraz poważne naruszenia reguł demokracji.

Jan Muś

1 stycznia 2020 r. Chorwacja przejmie od Finlandii półroczną prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. Prezydencja Chorwacji wiąże się z poważnymi ograniczeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi. Władze państwa będą starały się osiągnąć dwa zasadnicze cele własne znajdujące się poza listą oficjalnych priorytetów: przystąpienie do strefy Schengen oraz kontynuację integracji ze strefą euro. Zmiana w relacjach Chorwacji z państwami Bałkanów Zachodnich jest mało prawdopodobna.

Andrzej Szabaciuk

22 listopada odbył się uroczysty pogrzeb bohaterów powstania styczniowego, których szczątki odkryto przypadkowo po obsunięciu się zbocza Góry Giedymina w Wilnie w 2017 r. Wśród zidentyfikowanych osób znaleźli się lokalni przywódcy powstania styczniowego: Wincenty Konstanty Kalinowski i generał Zygmunt Sierakowski. Pogrzeb, w którym uczestniczyli prezydenci Polski i Litwy oraz wicepremier Białorusi, był okazją do przypomnienia wspólnego dziedzictwa historycznego oraz więzi łączących Litwę, Białoruś, Polskę i Ukrainę. Szczególnie interesujący jest białoruski kontekst wspomnianych wydarzeń ze względu na masowy udział w pogrzebie białoruskiej opozycji oraz niejednoznaczną postawę władz państwowych Białorusi.

Damian Szacawa

30 października Duńska Agencja Energii (DEA) wydała zgodę na budowę gazociągu Nord Stream 2 na wodach i szelfie kontynentalnym należących do Danii. Uczyniła to pomimo powszechnie podzielanego krytycznego stanowiska duńskich polityków wobec tego projektu oraz po znaczącej presji międzynarodowej. Oddanie gazociągu do użytku planowane jest na połowę 2020 r., co oznacza przekroczenie harmonogramu projektu. Dodatkowo nakłada się to na skomplikowane trójstronne negocjacje handlowe pomiędzy Rosją, Ukrainą i UE ws. tranzytu gazu przez terytorium Ukrainy.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 90 (90/2019) ies-komentarze-90-90-2019.pdf Litwa, rząd

Najbliższe miesiące w życiu politycznym Litwy upłyną pod znakiem kampanii przed wyborami parlamentarnymi, zaplanowanymi na październik 2020 r. W ostatnim czasie następuje spadek poparcia dla rządzącej partii, potęgowany m.in. protestami różnych grup zawodowych i ujawnianymi przez media nadużyciami. Rząd Sauliusa Skvernelisa powinien przetrwać do końca kadencji, czekają go jednak coraz większe trudności w odpieraniu krytyki ze strony opozycji, mediów i społeczeństwa.

Agata Domachowska

10 listopada odbyło się drugie z kolei spotkanie przywódców państw Bałkanów Zachodnich dotyczące utworzenia „małego Schengen” – obszaru wolności gospodarczej w regionie. Inicjatywa ma na celu zniesienie w przyszłości wszelkich barier w swobodnym przepływie osób, towarów, kapitału i usług. Pomysł nie spotkał się jednak z pełną aprobatą władz Czarnogóry, Kosowa oraz Bośni i Hercegowiny. Państwa te obawiają się, że „małe Schengen” może wpłynąć negatywnie na proces integracji z UE. 

Szczepan Czarnecki

24 listopada 2019 r. w Rumunii odbyła się druga tura wyborów prezydenckich, zakończonych zdecydowanym zwycięstwem starającego się o reelekcję prezydenta Klausa Iohannisa. Przegrana startującej z ramienia Partii Socjaldemokratycznej (PSD) byłej premier Viorici Dăncili odzwierciedla długotrwały kryzys w PSD i problemy wewnętrzne państwa. Kampania wyborcza, jak i same wybory odbyły się w atmosferze silnej polaryzacji politycznej. Krytyczny wobec socjaldemokratów prezydent Klaus Iohannis oznajmił, że w wyborach wygrała nowoczesność, europejskość i normalność.

Łukasz Lewkowicz
Komentarze IEŚ 87 (87/2019) ies-komentarze-87-87-2019.pdf Słowacja, sondaże

27 października Słowacka Rada Narodowa, dzięki głosom części rządzącej koalicji (Smer-SD i SNS) oraz opozycyjnej LSNS, uchwaliła kontrowersyjny zakaz publikacji przedwyborczych sondaży w okresie 50 dni poprzedzających głosowanie. Na początku listopada prezydent Zuzana Čaputová zawetowała nowelizację przepisów ze względu na ich antydemokratyczny charakter. W odpowiedzi partie popierające zmiany w prawie wyborczym zadeklarowały odrzucenie weta prezydenckiego, co jest dużo łatwiejsze niż w Polsce. Możliwy jest również scenariusz zakładający unieważnienie kontrowersyjnych przepisów przez Sąd Konstytucyjny w ramach ochrony konstytucyjnego prawa do informacji. Gdyby znowelizowana ustawa weszła w życie, cisza wyborcza na Słowacji należałaby do najdłuższych na świecie.

Roman Romantsov

W listopadzie 2019 r. odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne na Białorusi. Biorąc pod uwagę charakter białoruskiego systemu politycznego, wynik wyborów nie był dla Białorusinów zaskoczeniem, wybory nie budziły też istotnego zainteresowania w społeczeństwie. Ich rezultat zapewne umożliwi prezydentowi Białorusi Alaksandrowi Łukaszence przeprowadzenie i legitymizację na drodze parlamentarnej szeregu zmian w polityce tak wewnętrznej, jak i zagranicznej.

Hanna Bazhenova

13 listopada 2019 r. Rada Najwyższa Ukrainy zagłosowała w pierwszym czytaniu za przyjęciem projektu ustawy o obrocie ziemią. Dokument przewiduje zniesienie moratorium na handel gruntami rolnymi od 1 października 2020 r. Oznacza to, że obecni posiadacze ziemi zostaną pełnoprawnymi właścicielami swych udziałów, a sektor rolniczy państwa, w zamierzeniach władz, przyciągnie dodatkowe inwestycje. Wśród zagrożeń, które niosłoby za sobą przyjęcie projektu ustawy w obecnej wersji, można wskazać przede wszystkim: podział ukraińskich gruntów rolnych między kilka grup biznesowych, pozbawienie rolników ziemi, bankructwo farmerów oraz wyłączenie ziemi z użytkowania rolnego.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Traktat graniczny jest jednym z najbardziej problematycznych aspektów w stosunkach estońsko-rosyjskich. Wypracowany w poprzednich latach w Estonii konsensus polityczny podważa w ostatnim czasie populistyczna Estońska Konserwatywna Partia Ludowa (EKRE), która podnosi kwestię roszczeń terytorialnych wobec Rosji. Kontrowersyjne wypowiedzi polityków EKRE, domagających się zwrotu obszaru należącego do Estonii przed 1940 r., mogą osłabić koalicję rządową w Estonii, jak również pogorszyć chłodne już stosunki estońsko-rosyjskie. W polityce wewnętrznej Estonii nie przewiduje się jednak na tym tle rozłamu w koalicji. W polityce zagranicznej szansą na normalizację stosunków i powrót do negocjacji w sprawie umowy granicznej między Estonią i Rosją może być rozszerzenie współpracy w wymiarze transgranicznym.

Dominik Héjj

Pod koniec października premier Viktor Orbán ostatecznie potwierdził zainteresowanie Węgier uczestnictwem w budowie rosyjsko-tureckiego gazociągu TurkStream. Co znamienne, deklaracja padła podczas wspólnej konferencji prasowej z udziałem prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina, który 30 października 2019 r. złożył jednodniową wizytę w Budapeszcie. Decyzja Orbána zapowiada kontynuację polityki energetycznej Węgier, prowadzącej do systematycznego uzależnienia państwa od dostaw energii z Rosji.

Agata Tatarenko
Komentarze IEŚ 82 (82/2019) ies-komentarze-82-82-2019.pdf Babiš, Czechy, Ukraina

Premier Republiki Czeskiej Andrej Babiš wraz z czeskim ministrem przemysłu i handlu Karelem Havlíčkiem oraz ponad osiemdziesięcioma czeskimi przedsiębiorcami przebywali w dniach 18-19 listopada 2019 r. w Kijowie. Głównym celem oficjalnej wizyty czeskiego premiera, pierwszej od 2008 r., było wyrażenie poparcia dla Ukrainy, zarówno w przypadku konfliktu z Rosją, jak i zbliżenia Ukrainy i Unii Europejskiej. Z kolei w ramach zorganizowanego przy tej okazji ukraińsko-czeskiego forum biznesowego rozmawiano o współpracy gospodarczej.

Andrzej Szabaciuk

Skandal wokół ewentualnych nacisków wywieranych przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Donalda Trumpa oraz jego otoczenie na prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego budzi coraz większe zainteresowanie amerykańskiej opinii publicznej. Przesłuchania świadków, będące jego konsekwencją, mają zbadać zasadność wszczęcia procedury impeachmentu. Prowadzone obecnie szczegółowe dochodzenie pozwala lepiej poznać mechanizmy działania amerykańskiej administracji prezydenckiej oraz przybliża procesy zachodzące w ukraińskim życiu społeczno-politycznym. Amerykańskie śledztwo może mieć negatywny wpływ na pozycję międzynarodową Ukrainy w czasie negocjowania przyszłego statusu Donbasu.

Jan Muś

Deklaracja w sprawie wdrożenia czterech podstawowych swobód UE podpisana przez przywódców Albanii, Macedonii Północnej i Serbii wychodzi naprzeciw oczekiwaniom Unii Europejskiej w zakresie pogłębienia współpracy regionalnej. Choć niewiążąca prawnie, stanowi pozytywny sygnał dla decydentów politycznych i inwestorów w Europie. Wyzwaniem pozostaje implementacja założeń deklaracji.

Damian Szacawa

25 października Duńska Agencja Energii (DEA) wydała zgodę na budowę gazociągu Baltic Pipe na wodach i szelfie kontynentalnym należących do Danii. Budowa Baltic Pipe, poprzez zwiększenie dostępności gazu naturalnego, wspomoże transformację energetyczną Polski oraz pozwoli na dalszą dywersyfikację kierunków dostaw błękitnego paliwa do Polski. Natomiast w skali regionu Morza Bałtyckiego umożliwi przełamanie izolacji energetycznej państw bałtyckich i wpłynie na liberalizację rynku gazu.

Jakub Olchowski

Nieoczekiwaną koalicję rządową, złożoną z sił prozachodnich i prorosyjskich, sformowaną w czerwcu 2019 r. pod naciskiem USA, Unii Europejskiej i Rosji, traktowano jako sojusz taktyczny, z dużym potencjałem niestabilności. Pierwszy test, jakim były powszechne wybory lokalne, ujawnił rozbieżność interesów strategicznych i uruchomił procesy, które doprowadziły do upadku rządu.

Dominik Wilczewski

Zarówno w trakcie kampanii przed wyborami prezydenckimi, jak i po objęciu urzędu prezydent Litwy Gitanas Nausėda nie wykluczał możliwości nawiązania dialogu z władzami białoruskimi. Według niego zachowanie przez Białoruś suwerenności (w kontekście jej pogłębiającej się integracji z Rosją) jest priorytetem polityki zagranicznej Litwy. Szanse realizacji tych propozycji ograniczają wcześniejsze nieudane próby zbliżenia litewsko-białoruskiego oraz budząca obawy Litwy budowa elektrowni atomowej na Białorusi.

Jan Muś

Handel w ramach CEFTA rozwija się, choć – paradoksalnie – liczba barier handlowych rośnie. Brak woli politycznej do tego, aby koordynować działania poszczególnych państw, sprawia, że porozumienie o wolnym handlu nie zawsze jest przestrzegane, a realizacja idei Regionalnego Obszaru Gospodarczego na Bałkanach – jednego z kluczowych elementów Procesu Berlińskiego – może napotkać istotne przeszkody.

Dominik Héjj

23 października obchodzony jest na Węgrzech dzień pamięci o walce o wolność w czasie powstania węgierskiego w 1956 r. Chociaż zwykło się mówić, że nie ma na Węgrzech rodziny, której nie dotknąłby rok 1956, sposób upamiętnienia tego ważnego święta dzieli Węgrów.

Andrzej Szabaciuk

8 grudnia 2019 r. obchodzona będzie 20. rocznica podpisania przez Białoruś i Federację Rosyjską porozumienia o powołaniu Państwa Związkowego. W kontekście świętowania jubileuszu prowadzone są rozmowy na temat pogłębienia i przyśpieszenia procesu integracji ekonomicznej i politycznej. 6 września 2019 r. premierzy obu państw podpisali umowę określającą szczegółowy plan integracji ekonomicznej, którego kluczowe założenia mają zostać wdrożone do końca 2020 r. Brak jawności i transparentności w czasie negocjowania porozumienia oraz utajnienie jego głównych założeń budzą poważne obawy co do rzeczywistych intencji Federacji Rosyjskiej.

Hanna Bazhenova

30 września 2019 r. Gabinet Ministrów Ukrainy (GMU) opublikował program działań rządu na kolejne pięć lat. 4 października dokument został zatwierdzony przez Radę Najwyższą 236 głosami. Program GMU to strategiczny plan wzrostu dobrobytu i poziomu życia Ukraińców. Według założeń koncentruje się on na potrzebach ludzi, dlatego cele sformułowane przez rząd dotyczą przede wszystkim rozwiązania konkretnych problemów obywateli, a nie poprawy „abstrakcyjnych wskaźników”.

Agata Tatarenko

9 października 2019 r. we Všetatach otwarto miejsce pamięci poświęcone Janowi Palachowi (Památník Jana Palacha ve Všetatech). Jest to kolejne upamiętnienie czeskiego studenta, który 16 stycznia 1969 r. dokonał aktu samospalenia na placu Wacława w Pradze. Jego postać zajmuje wysoką pozycję w pamięci zbiorowej Czechów odnoszącej się do powojennej historii tego kraju, a także w czeskiej polityce historycznej. Memoriał, który powstał w rodzinnej miejscowości Palacha, przedstawia jego losy i czyn w nowoczesnej, zdekonstruowanej formie, charakterystycznej dla czeskiego dyskursu pamięciowego*.

Agata Domachowska
Komentarze IEŚ 71 (71/2019) ies-komentarze-71-71-2019.pdf Albania, Kosowo, cła, Bałkany

W lipcu 2019 r. doszło do podpisania przez ministrów spraw zagranicznych Albanii i Kosowa umowy zakładającej koordynowanie polityk zagranicznych oraz unifikację misji dyplomatycznych obu państw. Jest to kolejny krok mający na celu wzmocnienie współpracy pomiędzy Albanią a Kosowem. Problematyczne pozostają jednak relacje gospodarcze między państwami. Zauważalny jest brak wspólnych projektów mających na celu przyspieszenie rozwoju gospodarczego i jednocześnie poprawienie jakości życia obywateli Kosowa i Albanii.

Dominik Héjj

Chociaż koalicja rządowa Fidesz-KDNP zdecydowanie wygrała w całym kraju w wyborach samorządowych, które odbyły się w niedzielę, 13 października 2019 r., to zjednoczona opozycja świętuje ważne zwycięstwo w Budapeszcie. Jednakże mimo przełamania trzynastoletniego pasma zwycięstw Fideszu, nie dojdzie do przewrotu na scenie politycznej.

Roman Romantsov

W ostatnich latach na Ukrainie widoczny jest intensywny proces upamiętniania przywódców kozackich z XVII w. Powstanie nowych pomników wskazuje na wprowadzenie do polityki historycznej tematu walki wyzwoleńczej kozactwa ukraińskiego przeciwko Rosji. Celem takiej polityki jest kształtowanie patriotyzmu i tożsamości narodowej mieszkańców Ukrainy w oparciu o symbole kozaczyzny i jej walkę o niepodległe państwo.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Procedowane nowelizacje ustaw o obywatelstwie na Łotwie i w Estonii mają umożliwić uzyskanie obywatelstwa dzieciom rodziców z nieokreślonym obywatelstwem lub obywateli państwa trzeciego, którzy zamieszkiwali w Estonii przed 20 sierpnia 1991 r. (Estonia), oraz nadanie automatycznie obywatelstwa dzieciom nieobywateli urodzonym po 1 stycznia 2020 r. (Łotwa). W obu państwach kwestia obywatelstwa wywołuje szeroką dyskusję polityczno-społeczną, niemniej nowe ustawy będą miały zastosowanie jedynie do ograniczonej liczby osób i nie rozwiążą całkowicie problemu braku obywatelstwa.

Andrzej Szabaciuk
Komentarze IEŚ 67 (67/2019) ies-komentarze-67-67-2019.pdf Donbas, Ukraina, Rosja, Zełenski

Od kilku tygodniu w ukraińskich mediach pojawia się informacja, że nowy prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski jest zainteresowany rozpoczęciem rozmów w formacie normandzkim dotyczących zakończenia konfliktu na wschodzie Ukrainy i uregulowania statusu Donbasu. Informacje te wywołały ogromne emocje na Ukrainie, niosąc ze sobą falę krytyki wymierzonej w prezydenta i jego zaplecze polityczne. Władze Rosji, na czele z prezydentem Władimirem Putinem, dość ostrożnie komentują te doniesienia, nie wykluczają jednak podjęcia takich rozmów. 1 października w Mińsku Trójstronna Grupa Kontaktowa (TCG), w skład której wchodzą przedstawiciele Ukrainy, Federacji Rosyjskiej i OBWE, wstępnie zaakceptowała tzw. formułę Steinmeiera jako podstawę uregulowania konfliktu na wschodzie Ukrainy.

Tomasz Lachowski*
Komentarze IEŚ 66 (66/2019) ies-komentarze-66-66-2019.pdf Donbas, Ukraina, Rosja, Zełenski

Kapitulacja, a może próba wyjścia z impasu i możliwość realnego zakończenia konfliktu zbrojnego na Donbasie? Trwające od kilku dni w Kijowie kilkutysięczne protesty obywateli, zaniepokojonych decyzją ukraińskich władz, z pewnością mogły nieco zaskoczyć prezydenta Wołodymyra Zełenskiego, przyzwyczajonego już do wysokich słupków społecznego poparcia. Co jednak tak naprawdę oznacza tzw. formuła Steinmeiera i czy rzeczywiście jest środkiem pozwalającym na szybkie rozwiązanie problemu toczących się od ponad pięciu lat działań zbrojnych na wschodzie Ukrainy? Spójrzmy na jej treść nieco szerzej, włączając do analizy również perspektywę prawa międzynarodowego – omawiamy wszak próbę uregulowania międzynarodowego konfliktu zbrojnego.

Jan Muś

Integracja Serbii z Euroazjatycką Unią Gospodarczą (EaUG) będzie miała trojakie znaczenie. Przede wszystkim umożliwi Serbii – choć nie zagwarantuje – zwiększenie obrotu handlowego z EaUG oraz napływ inwestycji zagranicznych. Ponadto wzmocni pozycję negocjacyjną Serbii w relacji z Unią Europejską, dotyczącą jej członkostwa we Wspólnocie. W końcu – ewentualne przystąpienie Serbii do unii celnej w ramach EaUG będzie oznaczało głębszą penetrację gospodarki serbskiej przez instytucje rosyjskie.

Hanna Bazhenova

Rada Najwyższa dziewiątej kadencji rozpoczęła swoją działalność 29 sierpnia 2019 r. Nowy skład parlamentu uformował się w wyniku przedterminowych wyborów, które odbyły się 21 lipca. Według wyników głosowania proprezydencka partia Sługa Narodu otrzymała 254 z 450 mandatów. W ciągu pierwszego miesiąca działalności parlamentu partia rządząca wykazała się znaczną dynamiką działania. Wyniki ostatnich głosowań wyraźnie pokazały, że Rada Najwyższa nie straci swojej pozycji w stosunku do Biura Prezydenta i pozostanie istotnym miejscem debaty politycznej.

Łukasz Lewkowicz

29 sierpnia 2019 r. w Bańskiej Bystrzycy upamiętniono 75. rocznicę wybuchu Słowackiego Powstania Narodowego (SNP). Jest ono uważane za jedno z najważniejszych wydarzeń historycznych w dziejach Słowacji. W przestrzeni medialnej i naukowej pojawiają się porównania z Powstaniem Warszawskim. Mimo zapowiedzi słowackich polityków, w obchodach nie wzięli udziału prezydenci Donald Trump i Władimir Putin. Ponadto na uroczystościach nie pojawił się żaden liczący się polityk europejski. Pokazało to pewną słabość organizacyjną słowackiej dyplomacji. Kolejna rocznica wybuchu SNP uwidoczniła również wewnętrzne podziały polityczne i wciąż toczący się spór o rolę Słowacji w okresie II wojny światowej.

Jan Muś

Serbia sukcesywnie umacnia swoje wpływy gospodarcze w kluczowych sektorach gospodarki Bośni i Hercegowiny – energetyce i mediach. Integracja gospodarcza obydwu państw, a także rosnąca dominacja Serbii mają potencjalne przełożenie na linię polityczną bośniackich Serbów. Poza zyskami ekonomicznymi gra toczy się o możliwość wywierania presji na przywódców serbskich w Bośni i Hercegowinie.

Szczepan Czarnecki

Podczas oficjalnej wizyty w Serbii, odbywającej się w dniach 10-12 września 2019 r., prezydent Republiki Czeskiej Miloš Zeman opowiedział się za wycofaniem uznania niepodległości Kosowa. Po spotkaniu w Belgradzie z prezydentem Serbii Aleksandarem Vučiciem prezydent Czech poinformował, że w przyszłym miesiącu przeprowadzi konsultacje z organami władzy ustawodawczej na temat możliwości wycofania uznania niepodległości Kosowa przez Republikę Czeską. Jednocześnie towarzysząca prezydentowi Czech delegacja, złożona z czterech ministrów i pięćdziesięciu przedsiębiorców, podpisała w Serbii szereg umów i porozumień gospodarczych, dotyczących współpracy w dziedzinie obrony, infrastruktury i nowych technologii.

Hanna Bazhenova

27 sierpnia minęło 100 dni od objęcia przez Wołodymyra Zełenskiego stanowiska prezydenta Ukrainy. W tym czasie udało mu się przejąć kontrolę zarówno nad władzą wykonawczą, jak i ustawodawczą. Pierwsze wizyty międzynarodowe nowego prezydenta pokazały, że ogólny kierunek polityki zagranicznej Ukrainy nie zmieni się. Największym wyzwaniem pozostaje kwestia Donbasu i relacji z Federacją Rosyjską.

Dominik Héjj

19 sierpnia 2019 r. kanclerz Angela Merkel udała się z wizytą do położonej w północno-zachodniej części Węgier miejscowości Sopron, gdzie –  wspólnie z premierem Viktorem Orbánem – wzięła udział w obchodach 30. rocznicy Pikniku Paneuropejskiego, będącego fundamentem współczesnych relacji pomiędzy obydwoma państwami.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 58 (58/2019) ies-komentarze-58-58-2019.pdf Litwa, Rosja, AWPL-ZChR

W Sejmie Litwy omawiana jest kwestia zatajenia przez posłankę Sojuszu Rosyjskiego Irinę Rozową, należącą do frakcji Akcji Wyborczej Polaków na Litwie – Związku Chrześcijańskich Rodzin (AWPL-ZChR), faktu kontaktów z przedstawicielami dyplomatycznymi Federacji Rosyjskiej na Litwie. Do wyjaśnienia szczegółów sprawy konieczne będzie powołanie komisji śledczej. Ujawnienie tych faktów może niekorzystnie wpłynąć na wizerunek AWPL-ZChR, która niedawno przystąpiła do koalicji rządowej i objęła dwa stanowiska ministerialne.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

„Łańcuch bałtycki” (est. Balti kett, łot. Baltijas ceļš, lit. Baltijos kelias) połączył około 2 mln mieszkańców Litwy, Łotwy i Estonii, należących wówczas do Związku Radzieckiego. Na przestrzeni ponad 600 km, wzdłuż dróg łączących trzy stolice, żywy ludzki łańcuch utworzyli ludzie trzymający się za ręce. Pokojowa akcja protestacyjna, przeprowadzona 23 sierpnia 1989 r., w rocznicę podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow, była wyrazem sprzeciwu wobec ówczesnej sytuacji politycznej oraz wzmacniała dążenia trzech państw bałtyckich do niepodległości. „Łańcuch bałtycki” upamiętnia jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii najnowszej państw, a zarazem jest symbolem jedności narodów i ich wspólnego dziedzictwa.

Jakub Olchowski

Sygnały, sugerujące, że podczas wizyty w Warszawie prezydent Wołodymyr Zełenski zamierza wystąpić z propozycją odblokowania ekshumacji ofiar rzezi wołyńskiej, wstrzymanej przez władze Ukrainy w 2017 r., przyjmowane są w Polsce z dużymi nadziejami. Na stosunki polsko-ukraińskie istotny wpływ wywierają bowiem napięcia wokół kwestii pamięci historycznej i polityki historycznej, co nie służy żadnej ze stron. Trudno jednak oczekiwać zdecydowanego „resetu” i szybkich zmian, zwłaszcza takich, które satysfakcjonowałyby zarówno Polaków, jak i Ukraińców.

Jewhen Mahda*

Jesienią 2019 r. Ukraina znajdzie się w nowej dla siebie jakościowo rzeczywistości politycznej – władza będzie faktycznie skoncentrowana w jednych rękach. Nie jest to sytuacja wyjątkowa w regionie Europy Środkowej i Wschodniej, wyróżnia ją jednak cecha szczególna: ukraiński prezydent ma obecnie bardzo małe doświadczenie w działalności politycznej, a stojącej za nim sile politycznej brakuje ideologicznej spójności.

Agata Domachowska

W czwartek 22 sierpnia parlament Kosowa przegłosował samorozwiązanie. Miesiąc wcześniej (19 lipca) premier Ramush Haradinaj ogłosił, że rezygnuje ze sprawowanego urzędu po tym, jak Specjalna Izba Sądowa Kosowa wezwała go na przesłuchanie do Hagi. W reakcji na decyzję premiera ugrupowania opozycyjne zwróciły się do prezydenta o jak najszybsze rozpisanie przedterminowych wyborów parlamentarnych. Nowe wybory nie doprowadzą do znaczących zmian na kosowskiej scenie politycznej, ale mogą przyczynić się do dalszego opóźniania procesu normalizacji relacji Kosowa z Serbią.

Damian Szacawa
Komentarze IEŚ 53 (53/2019) ies-komentarze-53-53-2019.pdf RPMB, CBSS, Dania, prezydencja, reforma

1 lipca Dania objęła roczną prezydencję w Radzie Państw Morza Bałtyckiego (RPMB). Dotychczas priorytety i struktury RPMB zostały dwukrotnie przeformułowane. Głównym zadaniem Danii będzie ukończenie procesu reform RPMB i dostosowanie jej do nowych wyzwań, związanych z promocją dialogu i polityką spójności w regionie Morza Bałtyckiego (RMB).

Damian Szacawa

3 sierpnia spółka Nord Stream 2 AG, odpowiedzialna za projektowanie, budowę i późniejszą eksploatację Nord Stream 2 (Gazociągu Północnego, dalej NS2), poinformowała o ukończeniu jednej nitki gazociągu na terenie wyłącznej strefy ekonomicznej (WSE) Szwecji. Spółka wciąż jednak nie ma pozwolenia na ułożenie NS2 na wodach należących do Danii. Jeppe Kofod, obecny minister spraw zagranicznych Danii, nie kryje swojego negatywnego stosunku do projektu budowy NS2, ale po wycofaniu jednego z wniosków przez Nord Stream 2 AG nie ma już możliwości blokowania tego projektu. Duńska Agencja Energii (DEA), odpowiedzialna za procedowanie wniosków, jest w trakcie oceny odpowiedzi uzyskanych podczas konsultacji z zaangażowanymi podmiotami oraz państwami regionu. Ze względu na złożoność wniosku oraz trudności związane z budową jest wysoce prawdopodobne, iż NS2 nie zostanie oddany do użytkowania w planowanym terminie, tj. do końca 2019 r.

Łukasz Lewkowicz

W dniu 15 lipca prezydent Słowacji Zuzana Čaputová złożyła oficjalną wizytę w Polsce, podczas której spotkała się z prezydentem Andrzejem Dudą i premierem Mateuszem Morawieckim. Rozmawiano m.in. o rozwoju infrastruktury, kwestiach bezpieczeństwa, polityce klimatycznej, sprawach europejskich. Wizyta w Warszawie to pierwsza oficjalna wizyta nowej prezydent Słowacji w Polsce i zarazem jej czwarta podróż zagraniczna od czasu zaprzysiężenia. Wcześniej Čaputová odwiedziła Pragę, Brukselę i Budapeszt. Kolejność odwiedzanych państw pokazuje priorytety polityki zagranicznej nowej prezydent Słowacji: współpracę w ramach Unii Europejskiej oraz współpracę regionalną.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Estonia sprzeciwia się przyjęciu zapisów o osiągnięciu przez UE neutralności klimatycznej do 2050 r. W jej ocenie państwa członkowskie powinny mieć wystarczającą elastyczność co do wyboru instrumentów polityki klimatycznej na poziomie krajowym, biorąc pod uwagę stan rozwoju państwa i sprawiedliwość społeczną. Chodzi głównie o możliwość wprowadzania zmian stopniowo, przy utrzymaniu konkurencyjności estońskiej gospodarki, opartej na powszechnym wydobyciu łupków bitumicznych o wysokiej emisyjności CO2. Przyszłe stanowisko Estonii wobec polityki klimatycznej UE będzie zależało od wyników analiz zawierających rozwiązania dotyczące możliwości przejścia do gospodarki neutralnej dla klimatu w Estonii, które zostaną przedstawione rządowi jesienią 2019 r.

Jan Muś
Komentarze IEŚ 49 (49/2019) ies-komentarze-49-49-2019.pdf Chorwacja, rząd, wybory

Premier Andrej Plenković zmienił siedmiu członków swojego gabinetu. Rekonstrukcja rządu ma na celu przede wszystkim poprawienie wizerunku rządzącej Chorwackiej Wspólnoty Demokratycznej (HDZ) przed wyborami prezydenckimi, które mają się odbyć pod koniec roku, oraz zaplanowanymi na przyszły rok wyborami do parlamentu. Przeprowadzone zmiany umożliwią obecnemu premierowi sprawniejsze kierowanie rządem. Tryb ich przyjęcia, bez konsultacji z szerszym przywództwem partii, będzie miał jednak negatywny wpływ na skonfliktowaną wewnętrznie HDZ.

Hanna Bazhenova

21 lipca 2019 r. na Ukrainie odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne. Prawie sześć tysięcy kandydatów walczyło o 424 miejsca w Radzie Najwyższej. Centralna Komisja Wyborcza Ukrainy (CKW) opracowała 100% protokołów elektronicznych z wynikami głosowania w wielomandatowym okręgu ogólnokrajowym. Według obliczeń do parlamentu wchodzi pięć partii politycznych: „Sługa Narodu” (43,16% głosów), „Platforma Opozycyjna – Za Życie” (13,05%), „Batkiwszczyna” (8,18%), „Europejska Solidarność” (8,1%) i „Głos” (5,82%). W okręgach jednomandatowych „Sługa Narodu” zdobył 130 mandatów, kandydaci niezależni – 46, natomiast pozostałe partie po kilka mandatów. W ten sposób po raz pierwszy w historii niepodległej Ukrainy jedna partia uzyskała większość w nowym parlamencie.

Roman Romantsov

Od 2017 r. można zauważyć widoczny rozwój współpracy między Białorusią a Chińską Republiką Ludową. Ostatnia wizyta prezydenta Alaksandra Łukaszenki w Chinach odbyła się w dn. 25-27 kwietnia w ramach II Forum Współpracy Międzynarodowej „Szlak i Droga”. W tym czasie spotkał się z kilkoma politykami, m.in. z przewodniczącym Chińskiej Republiki Ludowej Xi Jinpingiem, prezydentem Uzbekistanu Shavkatem Mirziyoyevem oraz prezydentem Serbii Alaksandrem Vučićiem. Pogłębienie współpracy Białorusi z Chińską Republiką Ludową oraz próby nawiązywania kontaktów z innymi państwami pokazują, że Łukaszenka dąży do zmniejszenia zależności gospodarczej od Federacji Rosyjskiej, przy jednoczesnym utrzymywaniu przyjaznych stosunków z Chinami i w perspektywie z Unią Europejską.

Jan Muś

4 lipca Chorwacja wysłała list intencyjny w sprawie przystąpienia do Europejskiego Mechanizmu Kursów Walutowych (ERM II). Stanowi to pierwszy oficjalny krok do uczestnictwa w ERM II. Poprzedza on wprowadzenie euro jako oficjalnej waluty. Oprócz listu intencyjnego władze Chorwacji przedłożyły również Plan Działania (Action Plan) określający reformy, które Chorwacja ma zamiar wprowadzić w  życie przed przystąpieniem do ERM II.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 45 (45/2019) ies-komentarze-45-45-2019.pdf Litwa, prezydent, wizyta

12 lipca na stanowisko prezydenta Litwy został zaprzysiężony Gitanas Nausėda, który zastąpił Dalię Grybauskaitė, urzędującą od 2009 r. Zgodnie z przedwyborczymi zapowiedziami Nausėda w pierwszą podróż zagraniczną uda się do Polski (16 lipca). Nowy prezydent będzie kontynuował współpracę z Polską w dotychczasowym formacie, można po nim również oczekiwać większej gotowości do dialogu. W sprawie sytuacji polskiej mniejszości na Litwie jak na razie nie należy oczekiwać przełomowych działań ze strony prezydenta.

Agata Domachowska

Rząd Czarnogóry przedstawił projekt ustawy o wolności wyznania, regulujący kwestie działalności wspólnot religijnych w państwie. Został on jednak skrytykowany zarówno przez Serbską Cerkiew Prawosławną, jak i władze Serbii. Prezydent Aleksandar Vučić ostrzegł również, że przyjęcie ustawy może doprowadzić do pogorszenia relacji pomiędzy państwami. Władze Czarnogóry nie zamierzają jednak wycofywać się z przyjęcia ustawy, która zostanie poddana pod głosowanie parlamentu w lipcu br.

Hanna Bazhenova

Wybory parlamentarne na Ukrainie zostaną przeprowadzone 21 lipca 2019 r. Ukraińcy będą wybierać swoich przedstawicieli do Rady Najwyższej, tak jak poprzednio, na podstawie mieszanego systemu wyborczego. Ogółem Centralna Komisja Wyborcza (CKW) zarejestrowała 5941 kandydatów na deputowanych. Wśród liderów sondaży socjologicznych znajduje się pięć partii politycznych: „Sługa Narodu”, „Platforma Opozycyjna – Za Życie”, „Europejska Solidarność”, „Głos” i „Batkiwszczyna”. Kto wygra w okręgach większościowych i czy partii Sługa Narodu uda się uzyskać większość w parlamencie – to dwie główne niewiadome wyborów.

Jakub Olchowski

Dzięki porozumieniu i zaangażowaniu czynników zewnętrznych – Rosji, Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej – w czerwcu doszło w Mołdawii do zmiany władzy. Porozumienie to ma istotne implikacje nie tylko dla Mołdawii, ale w szerszej perspektywie także dla architektury porządku międzynarodowego, szczególnie w Europie Wschodniej. Wskazywać bowiem może na nowy, bardziej konsensualny etap relacji Zachodu i Rosji w odniesieniu do tego obszaru.

Konrad Pawłowski
Komentarze IEŚ 41 (41/2019) ies-komentarze-41-41-2019.pdf Serbia, Kosowo

W dniu 29 kwietnia 2019 r. w Berlinie odbyło się zorganizowane ad hoc spotkanie przywódców Albanii, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Czarnogóry, Francji, Kosowa, Macedonii Północnej, Niemiec, Serbii i Słowenii. Spotkanie to stanowiło przede wszystkim próbę aktywizacji dialogu politycznego między Serbią i Kosowem. Rozmowy w Berlinie nie doprowadziły jednak do wznowienia negocjacji ani przybliżenia obustronnie akceptowanej formuły porozumienia, które zakończyłoby konflikt w sprawie podmiotowości prawnomiędzynarodowej Kosowa.

Konrad Pawłowski
Komentarze IEŚ 40 (40/2019) ies-komentarze-40-40-2019.pdf Serbia, Kosowo

„Zamrożenie” dialogu dwustronnego między Serbią i Kosowem pokazuje, że proces negocjacji, prowadzony od 2011 r. pod auspicjami UE, po raz kolejny znalazł się w impasie. Usztywnienie stanowisk stron powoduje, że wypracowanie rozwiązania kompromisowego, kończącego konflikt w kwestii statusu prawnomiędzynarodowego i granic Kosowa, pozostaje na razie niemożliwe.

Łukasz Lewkowicz
Komentarze IEŚ 39 (39/2019) ies-komentarze-39-39-2019.pdf Pellegrini, Słowacja, Rosja

W dniach 4-7 czerwca premier Słowacji Peter Pellegrini złożył oficjalną wizytę w Rosji. Tematykę rozmów zdominowały kwestie energetyczne. Powrócił również pomysł budowy kolei szerokotorowej przez terytorium Słowacji. Strona słowacka zgłosiła sprzeciw wobec kontrowersyjnej propozycji rosyjskich komunistów nadania żołnierzom sowieckim uczestniczącym w interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji statusu weteranów. Jednocześnie premier Słowacji zaprosił najwyższe władze Federacji Rosyjskiej na tegoroczne uroczystości 75. rocznicy wybuchu Słowackiego Powstania Narodowego. Wizyta wpisuje się w prowadzoną od lat 90. XX w. przez kolejne rządy Słowacji politykę „przyjacielskiego pragmatyzmu” wobec Rosji. Aktualne relacje słowacko-rosyjskie stanowią wyzwanie dla środkowoeuropejskiej współpracy energetycznej i politycznej.

Jan Muś

Premier Macedonii Północnej Zoran Zaev rozpoczyna reformę administracji oraz proces sanacji elit państwowych. Zmiany mają dwa zasadnicze cele: przekonanie opinii publicznej i niezdecydowanych wyborców do rządzącej partii SDSM w obliczu nadchodzących w przyszłym roku wyborów parlamentarnych oraz przekonanie przywódców UE o determinacji władz Macedonii Północnej w przeprowadzeniu reform.

Jakub Olchowski
Komentarze IEŚ 37 (37/2019) ies-komentarze-37-37-2019.pdf Mołdawia

8 czerwca Mołdawia, po długim powyborczym impasie politycznym, wynikającym z braku koalicji rządowej, znalazła się w stanie faktycznej dwuwładzy. Dzięki poparciu Unii Europejskiej, Rosji i Stanów Zjednoczonych powstała koalicja prorosyjskich socjalistów i prozachodniego bloku reformatorów, która utworzyła rząd i ogłosiła odsunięcie od władzy Demokratycznej Partii Mołdawii oraz kierującego nią oligarchy Vladimira Plahotniuca. Obie strony sporu oskarżają się wzajemnie o zamach stanu.

Agata Domachowska

W dniach 5-6 czerwca w Słowenii miał miejsce kolejny szczyt państw Inicjatywy Trójmorza. Prowadzone rozmowy koncentrowały się wokół kwestii infrastruktury, energetyki, innowacji w gospodarce oraz cyfryzacji. Za istotne osiągnięcie należy uznać ustanowienie Funduszu Inicjatywy Trójmorza. Kolejny szczyt został zaplanowany na przyszły rok. Jego gospodarzem będzie Estonia.

Szczepan Czarnecki

Przeprowadzone w Rumunii w dniu 26 maja 2019 r. wybory do Parlamentu Europejskiego zakończyły się wygraną opozycyjnej Partii Narodowo-Liberalnej (PNL). Tego samego dnia odbyło się referendum dotyczące reform wymiaru sprawiedliwości, wdrażanych przez rząd koalicyjny Partii Socjaldemokratycznej (PSD) oraz Sojuszu Liberałów i Demokratów (ALDE). Wyniki referendum odzwierciedlają negatywne wobec rządu nastroje społeczne. W wyniku podtrzymania przez Sąd Najwyższy Rumunii wyroku sądu pierwszej instancji, dzień po wyborach do PE lider Partii Socjaldemokratycznej Liviu Dragnea rozpoczął odbywanie trzyipółletniej kary więzienia za działania korupcyjne.

Damian Szacawa
Komentarze IEŚ 34 (34/2019) ies-komentarze-34-34-2019.pdf SUERMB, RMB, współpraca, Forum

W dniach 12-13 czerwca 2019 r. w Gdańsku odbędzie się 10. Forum Strategii Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałtyckiego. SUE RMB jest jednym z najważniejszych formatów współpracy makroregionalnej, umożliwiającym podjęcie skoordynowanych działań na rzecz ochrony morza, poprawy połączeń (sieci transportowej, infrastruktury energetycznej) i wzrostu dobrobytu. 10 lat funkcjonowania SUE RMB umożliwiło Komisji Europejskiej (KE) i państwom członkowskim reakcję na szereg wyzwań w zakresie zarządzania i wdrażania.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

Jednym z priorytetów Zgromadzenia Bałtyckiego (ZB), będącego przykładem trójstronnej współpracy parlamentarnej, jest wsparcie programu Partnerstwa Wschodniego (PW) jako strategicznego wymiaru Europejskiej Polityki Sąsiedztwa i kluczowego elementu stabilności i postępu gospodarczego w Europie Wschodniej. Litwa, Łotwa i Estonia stoją na stanowisku, że stosunki z państwami PW muszą pozostać jednym z priorytetów wschodniego wymiaru polityki zagranicznej UE. Dziesiąta rocznica PW jest okazją do oceny wkładu parlamentarnego ZB w rozwój programu oraz do dyskusji na temat przyszłości współpracy.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik
Komentarze IEŚ 32 (32/2019) ies-komentarze-32-32-2019.pdf Łotwa, Egils Levits

Podczas nadzwyczajnej sesji Saeimy, 29 maja, wybrano nowego prezydenta Łotwy – Egilsa Levitsa. Wybory, w których rywalizowało trzech kandydatów – obok Levitsa byli to Juris Jansons ze Związku Zielonych i Rolników (ZZS) oraz Didzis Šmits, reprezentujący partię Do kogo należy państwo? (KPV LV) – po raz pierwszy odbyły się w głosowaniu jawnym. Do priorytetowych kierunków polityki zagranicznej Łotwy nowy prezydent zalicza kontynuację współpracy z USA i UE oraz potrzebę wsparcia łotewskiej diaspory. W polityce wewnętrznej jego celem jest zwiększenie spójności społecznej i reforma wymiaru sprawiedliwości.

Agata Tatarenko
Komentarze IEŚ 31 (31/2019) ies-komentarze-31-31-2019.pdf Czechy, protesty

4 czerwca 2019 r. w Pradze, na placu Wacława, zebrało się około 120 tys. osób, które protestowały przeciwko premierowi Czech Andrejowi Babišowi i czeskiej minister sprawiedliwości Marii Benešovej. Manifestacja, zorganizowana przez stowarzyszenie Milion chvilek (Milion chwil), odbywała się w związku z publikacją wstępnych ustaleń śledztwa prowadzonego przez czeską policję oraz raportu z audytu Komisji Europejskiej, dotyczących konfliktu interesów Babiša. Protestujący domagają się ustąpienia premiera ze stanowiska.

Agata Domachowska

W czwartek, 9 maja, w Tiranie zakończył się dwudniowy, siódmy z kolei szczyt Brdo–Brijuni, w którym wzięli udział przywódcy państw Bałkanów Zachodnich oraz przedstawiciele Unii Europejskiej. Rozmowy dotyczyły procesu integracji europejskiej państw regionu. Spotkania nie można jednak uznać za przełomowe. Dialog będzie kontynuowany na nadchodzącym szczycie Bałkanów Zachodnich w Poznaniu.

Agata Domachowska
Komentarze IEŚ 29 (29/2019) ies-komentarze-29-29-2019.pdf Albania, protesty

W sobotę, 11 maja, odbyły się w Tiranie masowe protesty antyrządowe zorganizowane przez opozycję albańską, pod przywództwem Partii Demokratycznej (PD). Protestujący domagali się ustąpienia premiera Albanii, Ediego Ramy, oskarżając go o sfałszowanie poprzednich wyborów parlamentarnych. Demonstrujący wzywali także do utworzenia rządu tymczasowego. W trakcie protestów doszło do starć pomiędzy ich uczestnikami a policją.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 28 (28/2019) ies-komentarze-28-28-2019.pdf Litwa, wybory

26 maja 2019 r. została przeprowadzona druga tura wyborów prezydenckich na Litwie. Zakończyła się ona zwycięstwem niezależnego kandydata, ekonomisty, Gitanasa Nausėdy, który pokonał Ingridę Šimonytė, popieraną przez opozycyjną partię Związek Ojczyzny – Litewscy Chrześcijańscy Demokraci (TS-LKD). Inauguracja nowego prezydenta odbędzie się 12 lipca. Zwycięzca wyborów deklaruje się jako zwolennik kompromisu i dialogu pomiędzy głównymi siłami politycznymi. W polityce zagranicznej Litwy nie powinny nastąpić poważniejsze zmiany w porównaniu z polityką prowadzoną w okresie prezydentury Dalii Grybauskaitė.

Hanna Bazhenova, Roman Romantsov, Jakub Olchowski

Na całym obszarze byłego Związku Radzieckiego, nie tylko w Rosji, rocznica zakończenia II wojny światowej jest ważnym świętem. Obchody 9 maja wykorzystywane są jako instrument kształtowania tożsamości i pamięci narodowej, budowania mitów politycznych oraz istotny element polityki historycznej. Pogłębia się jednak rozdźwięk między narracją Rosji o Dniu Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej a narracjami i formułą obchodów w pozostałych państwach. W przypadku Ukrainy, Białorusi i Mołdawii związane jest to z próbą uniezależnienia się od wpływów Rosji. W każdym z tych państw proces ten ma własną specyfikę i odmienne motywacje oraz uwarunkowania.

Szczepan Czarnecki

Podczas wizyty na XI Międzynarodowym Forum Atomexpo 2019 odbywającym się w Rosji w dniach 15-16 kwietnia 2019 r. minister energetyki Bułgarii Temenużka Petkowa ogłosiła, że Federacja Rosyjska jest kluczowym partnerem Bułgarii w energetyce jądrowej. Była to już kolejna wizyta przedstawiciela bułgarskiego rządu w Rosji poświęcona współpracy w dziedzinie energii jądrowej. Obecność minister energetyki Bułgarii na Forum w Soczi świadczy o intensyfikacji działań bułgarskiego rządu wobec planów budowy elektrowni jądrowej Belene w Bułgarii. Miesiąc wcześniej, 11 marca 2019 r., bułgarski resort energetyki ogłosił procedurę wyboru strategicznego inwestora elektrowni atomowej w Belene.

Łukasz Lewkowicz

29 kwietnia Sąd Najwyższy Słowacji odrzucił wniosek prokuratora generalnego o delegalizację skrajnie nacjonalistycznej Partii Ludowej Nasza Słowacja (LSNS). Decyzja sądu wskazuje, że władze słowackie nie radzą sobie z problemem rosnącego od kilku lat prawicowego ekstremizmu. LSNS, która stanowi polityczną emanację tego zjawiska, ma w swoim programie wiele antydemokratycznych postulatów. W 2016 r. partii udało się wejść do głównego nurtu słowackiej polityki. Według sondażu z początku maja LSNS jest drugą po Smer-SD najpopularniejszą na Słowacji partią polityczną.

Dominik Héjj

13 maja 2019 r. premier Węgier Viktor Orbán gościł z roboczą wizytą w Białym Domu, gdzie został przyjęty przez prezydenta USA Donalda Trumpa. To długo wyczekiwane przez węgierską stronę spotkanie było, jej zdaniem, początkiem przełomu we wzajemnych relacjach. W Waszyngtonie nie zapadły jednak żadne wiążące decyzje. Spotkanie ma znaczenie przede wszystkim w polityce wewnętrznej Węgier jako dowód ambitnej polityki zagranicznej, opartej na przeciwstawnych sobie sojuszach Węgier z USA, Rosją, Chinami i UE. Jednocześnie reżim Orbána uzyskał wreszcie legitymację ze strony amerykańskiej administracji.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

18 kwietnia prezydent Estonii Kersti Kaljulaid wzięła udział w oficjalnym otwarciu odrestaurowanego historycznego budynku estońskiej ambasady w Moskwie. W tym czasie spotkała się z prezydentem Rosji Władimirem Putinem. Było to pierwsze od ośmiu lat spotkanie na najwyższym szczeblu, gdyż od aneksji Krymu (2014) relacje między państwami były chłodne. Podczas spotkania nie podjęto żadnych wiążących decyzji, a jego celem było jedynie zainicjowanie dialogu między Estonią a Rosją. W przeciwieństwie do Litwy i Polski, Estonia podziela w tej kwestii perspektywę państw nordyckich, które pomimo krytyki wobec Rosji w kontekście działań na Ukrainie nie wykluczają współpracy regionalnej i transgranicznej.

Roman Romantsov

16 kwietnia 2019 r. prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka spotkał się w Ankarze z prezydentem Turcji Recepem Tayyipem Erdoğanem. Podczas spotkania doszło do podpisania dokumentów o rozszerzeniu współpracy między Białorusią a Turcją. W kontekście rosnących napięć w stosunkach Białorusi z Rosją przyjazd Łukaszenki do Ankary wskazuje na próby zmniejszenia wielowymiarowej zależności od Federacji Rosyjskiej.

Hanna Bazhenova
Komentarze IEŚ 21 (21/2019) ies-komentarze-21-21-2019.pdf Ukraina, wybory, Zełenski

21 kwietnia 2019 r. na Ukrainie odbyła się druga tura wyborów prezydenckich. Według oficjalnych wyników, ogłoszonych przez Centralną Komisję Wyborczą 30 kwietnia, wygrał Wołodymyr Zełenski. Tegoroczna wyborcza kampania prezydencka różniła się zasadniczo od wszystkich poprzednich. Duża liczba kandydatów (zarejestrowano 44), nieobecność oczywistych pretendentów do drugiej tury, nowe kanały komunikacji z wyborcami oraz udział kandydatów „antysystemowych” sprawiły, że kampania ta była zjawiskiem wyjątkowym w historii ukraińskiego procesu wyborczego.

Dominik Héjj
Komentarze IEŚ 20 (20/2019) ies-komentarze-20-20-2019.pdf Węgry, Serbia, diaspora

15 kwietnia w Serbii, w Suboticy, odbyło się wspólne posiedzenie rządów Węgier i Serbii. Jego gospodarzami byli premierzy Ana Brnabić i Viktor Orbán. Z węgierskiej perspektywy najważniejszym punktem wizyty było zainaugurowanie przez Orbána kampanii wyborczej koalicji Fidesz-KDNP do Parlamentu Europejskiego (PE), adresowanej do diaspory. Prawie wszyscy jej członkowie popierają Fidesz-KDNP.

Jan Muś

Zwycięstwo Stevo Pendarovskiego w wyborach prezydenckich w Republice Północnej Macedonii umacnia perspektywę euroatlantycką tego państwa. Stosunkowo dobry wynik partii opozycyjnej odzwierciedla jednak szereg zagrożeń, przed jakimi stoi obecnie obóz rządzący. Zła sytuacja społeczno-gospodarcza oraz wysokie poparcie, jakie uzyskała w wyborach opozycja, powodują również, że w dalszym ciągu istnieje możliwość odwrócenia kierunku zmian w polityce wewnętrznej i zagranicznej, zrealizowanych w ciągu ostatnich 2 lat przez gabinet premiera Zorana Zaeva.

Konrad Pawłowski

24 marca 2019 r. minęła 20. rocznica rozpoczęcia operacji powietrznej „Allied Force”. Interwencja militarna NATO na trwałe zapisała się w pamięci zbiorowej Serbów i Albańczyków. Ocena przyczyn i skutków interwencji niezmiennie dzieli oba narody. Serbowie podkreślają, że działania Sojuszu były sprzeczne z prawem międzynarodowym, skutkowały ofiarami wśród ludności cywilnej oraz doprowadziły do destrukcji infrastruktury przemysłowej Jugosławii. Kosowscy Albańczycy akcentują humanitarny charakter interwencji NATO, wskazując, że przyczyniła się ona do wyzwolenia prowincji spod władzy Serbii.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 17 (17/2019) ies-komentarze-17-17-2019.pdf Litwa, wybory

Wybory prezydenckie na Litwie, które odbędą się 12 maja 2019 r., wyłonią następcę urzędującej prezydent Dalii Grybauskaitė. Niemal na pewno konieczne będzie przeprowadzenie drugiej tury (26 maja). Największe szanse na wejście do niej mają Gitanas Nausėda, Saulius Skvernelis (obecny premier) i Ingrida Šimonytė. Mimo że w zakresie kompetencji prezydenta pozostaje przede wszystkim polityka zagraniczna, w kampanii dominowała tematyka związana ze sprawami wewnętrznymi, w tym społeczno-gospodarczymi. W odniesieniu do polityki zagranicznej, która jest przedmiotem ogólnolitewskiego konsensu politycznego, wynik wyborów prezydenckich nie powinien przynieść poważniejszych zmian.

Jewhen Mahda*
Komentarze IEŚ 16 (16/2019) ies-komentarze-16-16-2019.pdf Ukraina, wybory, Zełenski

Wynik wyborów prezydenckich na Ukrainie jest w stanie nie tylko zmienić sytuację wewnątrz kraju, ale także, w środowisku międzynarodowym, wpłynąć co najmniej na przestrzeń poradziecką, w której Ukraina pozostaje głównym konkurentem Rosji. Uświadomienie sobie tego faktu przez Kreml i dążenie do odwrócenia sytuacji na własną korzyść będzie determinować wydarzenia, przynajmniej w najbliższym czasie.

 

Damian Szacawa

Wybory parlamentarne w Finlandii, które odbyły się 14 kwietnia 2019 r., zakończyły się niewielkim zwycięstwem Partii Socjaldemokratycznej (SDP) – osiągnęła 17,7% głosów, przy tradycyjnie wysokiej frekwencji wynoszącej 72,1%. W wyniku wyborów w 200-osobowym parlamencie zasiądą przedstawiciele 8 partii. Zwycięstwo SDP jest kolejnym dowodem umiarkowanego wzrostu sympatii lewicowych w państwach nordyckich. Negocjacje koalicyjne nie będę łatwe, zważywszy na brak wyraźnej przewagi którejkolwiek partii, głębokie różnice pomiędzy głównymi partiami w stosunku do reformy systemu emerytalnego oraz toczącą się kampanię wyborczą do Parlamentu Europejskiego.

Agata Tatarenko

„Wielkie Węgry” i „Trianon” to dwa z kilku podstawowych pojęć obecnych w polityce historycznej Węgier. Dzięki silnej pozycji w pamięci kulturowej Węgrów są plastycznym tworzywem dla działań Fideszu i Viktora Orbána, podporządkowanym aktualnym celom politycznym. Wśród nich znajdują się m.in. legitymizacja partii rządzącej i polityka regionalna.

Łukasz Lewkowicz

Zdecydowanym zwycięzcą wyborów prezydenckich na Słowacji okazała się niezależna kandydatka popierana przez koalicję Progresywna Słowacja – Razem-Demokracja Obywatelska (PS-Spolu), Zuzana Čaputová. Największym przegranym stał się wspierany przez rządzącą partię Kierunek-Socjaldemokracja (Smer-SD) wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej Maroš Šefčovič. Kampania wyborcza i wybory odbyły się w atmosferze silnej polaryzacji politycznej i społecznej. Čaputová ma szansę stać się jednym z liderów opozycji. Mimo wielkich oczekiwań wybory prezydenckie zasadniczo nie zmieniają układu sił na słowackiej scenie politycznej.

Dominik Wilczewski
Komentarze IEŚ 12 (12/2019) ies-komentarze-12-12-2019.pdf Estonia, wybory

17 kwietnia 2019 r. estoński parlament (Riigikogu) udzielił Jüriemu Ratasowi (Partia Centrum) pełnomocnictwa do utworzenia nowego rządu. Ratas zachował stanowisko premiera mimo porażki jego partii w wyborach, które odbyły się 3 marca. Stało się tak dzięki zawiązaniu koalicji z prawicową partią Isamaa oraz populistyczną Estońską Konserwatywną Partią Ludową (EKRE). W polityce zagranicznej należy oczekiwać kontynuacji; w szczególności zmianie nie powinny ulec priorytety Estonii w sferze obronności i bezpieczeństwa. Wejście EKRE do rządu może jednak kosztować Partię Centrum utratę poparcia wyborców rosyjskojęzycznych oraz negatywnie wpływać na wizerunek kraju na arenie międzynarodowej.

Jan Muś

2 kwietnia premier Grecji, Alexis Tsipras, wraz z kilkoma ministrami i licznym gronem greckich przedsiębiorców odwiedził Północną Macedonię. Pierwsza w historii wizyta greckiego premiera u północnego sąsiada miała symboliczny charakter i służyła zacieśnieniu więzi pomiędzy obydwoma państwami. Grecy liczą na możliwość zwiększenia inwestycji na północy, natomiast Północna Macedonia z wielu względów ma nadzieję na rzeczywistą poprawę relacji ze swoim sąsiadem. Wspólne posiedzenie obydwu rządów stanowi także nieformalne potwierdzenie porozumienia znad Prespy, kończącego spór wokół nazwy macedońskiego państwa.

Dominik Héjj
Komentarze IEŚ 10 (10/2019) ies-komentarze-10-10-2019.pdf Węgry, wybory

8 kwietnia 2019 roku minął rok od trzeciego z rzędu zwycięstwa koalicji Fidesz-KDNP (Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Ludowa) w wyborach parlamentarnych. Dziewiąty rok sprawowania władzy przez Viktora Orbána nie przyniósł przełomu. Zmiany ustrojowe i gospodarcze są realizacją politycznych planów Orbána, który w exposé inaugurującym obecną kadencję zapowiedział chęć sprawowania władzy aż do 2030 roku. Kondycja opozycji sprzyja takim wizjom.

Jan Muś

Dawny przywódca bośniackich Serbów Radovan Karadžić został skazany za zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione w czasie wojny w byłej Jugosławii. W drugiej instancji sąd międzynarodowy zwiększył wymiar kary do dożywocia. Zakończenie procesu nie wywołało znaczących reakcji na scenie politycznej. Jednak wyrok sądu w Hadze podkreślił raczej, niż zniwelował podziały i animozje powstałe w czasie wojny w Bośni i Hercegowinie. Mimo to pozwala on przywódcom w Serbii oraz w Republice Serbskiej w Bośni i Hercegowinie na wygaszenie tematów, które na scenie międzynarodowej są dla Serbów szkodliwe.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik

W 2018 r. państwa bałtyckie zostały uznane za lidera wśród państw UE w walce z rosyjskim wpływem w cyberprzestrzeni według rankingu Kremlin Watch. Estonia, Litwa i Łotwa znalazły się także w czołówce państw najlepiej przygotowanych na zagrożenia informatyczne według raportu National Cyber Security Index 2018 (odpowiednio 3, 6 i 12 miejsce). Państwa bałtyckie są bardzo podatne na tego typu zagrożenia ze względu na ostrą krytykę Rosji, obecność mniejszości rosyjskojęzycznej i jej związki z organizacjami przestępczymi pochodzącymi z Rosji, słabość systemów informatycznych oraz nieświadomość samych użytkowników.

Agata Domachowska

Wraz z początkiem kwietnia zaczął się już trzeci miesiąc organizowanych w Czarnogórze protestów społecznych. Demonstrujący na ulicach miast obywatele Czarnogóry oskarżają władzę o korupcję i konsekwentnie domagają się m.in. ustąpienia prezydenta państwa Milo Đukanovicia, premiera Duško Markovicia oraz powołania rządu technicznego. Są to najbardziej masowe protesty w Czarnogórze od 1989 roku, kiedy to w wyniku tzw. „rewolucji antybiurokratycznej” do władzy doszli młodzi komuniści. Jednym z nich był Milo Đukanović, lider Demokratycznej Partii Socjalistów (DPS), ugrupowania politycznego sprawującego władzę w Czarnogórze niezmiennie od początku lat 90. XX wieku. Obecne protesty mają pokojowy charakter, lecz trudno jest przewidzieć ich dalszy rozwój. Wyzwaniem dla ich organizatorów będzie osiągnięcie chociażby częściowego sukcesu, co pozwoliłoby na podtrzymanie zapału oraz zaangażowania społeczeństwa.

Roman Romantsov

15 grudnia 2018 r. odbył się sobór zjednoczeniowy ukraińskich Kościołów prawosławnych. Do wydarzenia doszło w symbolicznym miejscu – Soborze Mądrości Bożej (Sofia Kijowska) w Kijowie. Na zjeździe powołano Kościół Prawosławny Ukrainy poprzez zjednoczenie Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego, Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (oba uznawane za niekanoniczne) oraz części parafii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego. Na czele nowo utworzonego Kościoła stanął jeden z metropolitów Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego – Epifaniusz (Serhij Dumenko). 6 stycznia 2019 r. ekumeniczny patriarcha Konstantynopola Bartłomiej I nadał Epifaniuszowi tzw. tomos – akt prawny, według którego nowy Kościół Prawosławny Ukrainy został uznany za kanoniczny i autokefaliczny. Jeszcze w październiku 2018 r., przed nadaniem tomosu, patriarcha Konstantynopola Bartłomiej I anulował akt prawny z 1686 r., na podstawie którego patriarchat moskiewski przyjął kijowską metropolię pod swój zarząd. Zgodnie z założeniem obecnych władz Ukrainy utworzenie nowej Cerkwi powinno sprzyjać konsolidacji społeczeństwa ukraińskiego. Jednocześnie duża liczba parafii oraz miejsc sakralnych podporządkowanych Ukraińskiemu Kościołowi Prawosławnemu Patriarchatu Moskiewskiego może doprowadzić do głębokiego rozłamu w społeczeństwie Ukrainy.

Hanna Bazhenova

31 marca 2019 r. na Ukrainie odbyły się kolejne wybory prezydenckie. Wzięło w nich udział 39 kandydatów. 7 kwietnia Centralna Komisja Wyborcza ogłosiła oficjalne wyniki. Do drugiej tury, wyznaczonej na 21 kwietnia, weszli: Wołodymyr Zełenski (30,24% głosów) oraz urzędujący prezydent Petro Poroszenko (15,95%). Frekwencja wyniosła około 62,8%.

Hanna Bazhenova
Komentarze IEŚ 4 (4/2019) ies-komentarze-4-4-2019.pdf Ukraina

Wybory prezydenckie na Ukrainie odbędą się 31 marca 2019 r. Centralna Komisja Wyborcza (CKW) zarejestrowała 44 kandydatów. Ostatecznie na karcie wyborczej znalazło się 39 nazwisk. Rekordowa liczba kandydatów na prezydenta związana jest z tym, że wiele partii politycznych chce zaznaczyć swoją obecność i wysondować elektorat przed wyborami parlamentarnymi, zaplanowanymi na jesień 2019 r. Tak duża liczba chętnych jednocześnie wskazuje na to, że zwycięzcę wyłoni dopiero druga tura.

Roman Romantsov

11 stycznia 2019 r. parlament Republiki Macedonii zatwierdził w Konstytucji zmianę nazwy państwa. Zmiana symbolicznie kończy konflikt z Grecją oraz otwiera Macedonii Północnej drogę do NATO i pozwala na jej przyszłą integrację z Unią Europejską. Porozumienie między Grecją a Macedonią Północną jest jednym z nielicznych przykładów tego rodzaju kompromisów w Europie, kiedy rządy obu państw godzą się na ustępstwa w skomplikowanych kwestiach związanych z polityką historyczną.

Agata Tatarenko

W rezultacie napiętych relacji polsko-izraelskich, spowodowanych wypowiedziami premiera Benjamina Netanjahu i ministra Israela Katza, planowany od kilku miesięcy szczyt V4 w Jerozolimie został zamieniony w serię dwustronnych spotkań premierów Czech, Słowacji i Węgier z premierem Izraela. W ich trakcie rozmawiano o współpracy pomiędzy tymi krajami. Wątek dalszych działań na linii V4 – Izrael nie został poruszony.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik
Komentarze IEŚ 1 (1/2019) ies-komentarze-1-1-2019.pdf Łotwa

23 stycznia 2019 r., w wyniku przedłużających się negocjacji między partiami po wyborach parlamentarnych na Łotwie (6 października 2018 r.), premierem Łotwy został dotychczasowy europoseł Arturs Krišjānis Kariņš, reprezentujący najmniejszą z sejmowych frakcji, centroprawicową „Nową Jedność”. Nowy rząd zapowiada kontynuację dotychczasowych kierunków polityki zagranicznej, w tym wzmocnienie współpracy regionalnej i w ramach UE, a także utrzymanie amerykańskiej obecności wojskowej na Łotwie. W polityce wewnętrznej możemy oczekiwać większej niestabilności związanej z rozbieżnością programów politycznych partii koalicyjnych oraz z udziałem populistów w rządzie.